Wiedza i wykształcenie

Organizmy niższe, np. ptaki, zwierzęta, posiadają dość ograniczone zdolności uczenia się, zachowania ich są w dużym stopniu określone przez instynkty, wykazują automatyzm i stereotypowość. Biologia gatunku prze­sądza jednoznacznie o reakcjach osobnika, różnice między osobnikami w ramach gatunku są małe.

Ludzie w przeciwieństwie do zwierząt potrafią nabywać złożone umie­jętności, opanowywać wiedzę teoretyczną i praktyczną, w związku z czym wykazują zdolność do zmiany swego zachowania. Uczymy się na ogół bez trudności matematyki, historii, języków obcych, jazdy na rowerze, samo­chodem, opanowujemy obsługę komputera, lotów kosmicznych.

Człowiek współczesny staje się coraz bardziej wykształcony, zdobywa złożone umiejętności i rozległą wiedzę w różnych dziedzinach.

W okresie rewolucji informacyjnej znaczenie wykształcenia i wiedzy bardzo wzrosło. Wiedza i wykształcenie stały się, jak pisze prof. J. Kozielecki (1995), ?głównym środkiem produkcji”. Wiedza stała się według tego au­tora ?źródłem bogactwa i władzy, samogloryfikacji i samorealizacji”. Pra­cownicy wiedzy lub tzw. białe kołnierzyki opanowują coraz to nowe dziedziny życia, tworzy się nowe społeczeństwo, które Kozielecki nazywa spo­łeczeństwem kognitariuszy.

Wykształcenie i wiedza odgrywają doniosłą rolę w życiu człowieka, pod­noszą go na wyższy poziom funkcjonowania poznawczego, emocjonalnego i motywacyjnego. Człowiek prawdziwie wykształcony o pogłębionej wie­dzy jest samodzielny w myśleniu, sa mokry tyczny, odporny na indoktryna­cję i konformistyczne przystosowanie. Staje się on osobą upodmiotowioną, autonomiczną, samosterowną. W wielu badaniach socjologicznych stwier­dzono, że im wyższe wykształcenie, tym mniejszy dogmatyzm, ekstremizm polityczny, prawny, tym bardziej intensywne postawy demokratyczne, li­beralne. Wykształcenie i wiedza ułatwiają odchodzenie od myślenia uproszczonego, jednowymiarowego, liniowego i grawitowania do myślenia dywergencyjnego, dyskursywnego, systemowego. To ostatnie polega na uj­mowaniu świata, człowieka, wydarzeń w aspekcie związków i integracji. Systemem jest zintegrowany układ, którego własności nie są sumą cech charakteryzujących poszczególne części. Myślenie systemowe ułatwia głębsze rozumienie świata, jego dynamiki, tendencji rozwojowych. Czło­wiek wykształcony rozumie np., że przejście od socjalizmu do systemu de­mokratycznego jest procesem długotrwałym, wymagającym obok zmian go­spodarczych, społecznych przekształcenia świadomości, mentalności oby­wateli. W związku z tym nie jest skłonny do pochopnego krytykowania i oskarżania nowych władz o złą wolę, sabotaż, nieudolność.

Wiedza i wykształcenie sprzyja stałemu dokształcaniu, renowacji wiado­mości, rozwijania uzdolnień, umiejętności i zainteresowań. Tak więc, jak pisze B. Suchodolski, ?nauka i technika są ?rzeczą ludzką”, powinno nastą­pić pojednanie człowieka i nauki. Chodzi o to by nauka przestała być ze­wnętrzną instancją i by stawała się osobistą własnością ludzi, użytkowaną w powszednim stylu ich działania i w sposobach myślenia, by znajdowała swe korzenie w całej osobowości człowieka, w jego zamierzeniach i pasjach, w jego zamiłowaniach i dążeniach”.