Sprawiedliwość wewnętrzna

Zarówno w procesie socjalizacji, jak i w toku funkcjonowania w rela­cjach społecznych i w grupie, ważną rolę odgrywa mechanizm określany przez nas terminem sprawiedliwości wewnętrznej. Sprawiedliwość we­wnętrzna polega na rzetelnym, uczciwym stosunku do siebie, trafnym uświadomieniu sobie własnych przeżyć i motywów zachowań oraz ade­kwatnej ocenie własnych cech, postaw, potrzeb. W stosunkach społecznych sprawiedliwość wewnętrzna znajduje wyraz w relewantnej autoprezentacji a więc nie odgrywaniu ról osoby mądrzejszej, lepszej, od innych oraz we właściwym ustalaniu własnych i cudzych praw, obowiązków i zasług. Spra­wiedliwość wewnętrzna z jednej strony bazuje na trafnej samowiedzy i sa­moocenie, a z drugiej strony na zobiektywizowanej percepcji norm, wzorów społecznych oraz postaw i zachowań innych ludzi i grup (por. Zaborowski 1986).

Sprawiedliwość wewnętrzna jest ważnym współczynnikiem rozwoju moralno-społecznego jednostki. Rozwój ten polega na stopniowym prze­chodzeniu od norm heteronomicznych do norm autonomicznych. Akcepta­cja dziecka ułatwia internalizację wartości i norm afirmowanych przez ro­dziców, w tym również norm regulujących stosunek do siebie. Dzieci rodzi­ców zarozumiałych, niesprawiedliwych wewnętrznie często nabywają po­dobne postawy. I odwrotnie, dzieci rodziców skromnych, odpowiedzial­nych przejawiają skromność i spolegliwość.

W różnego typu zaburzeniach nerwicowych deformacji ulega również stosunek do siebie i sprawiedliwość wewnętrzna. U neurotyków nasila się egocentryzm, nieodpowiedzialność za własne czyny, alienacja z własnej osobowości. Horney (1976) podkreśla, że czynnikiem niszczącym życie uczuciowe neurotyka jest duma, która spełnia rolę cenzora. Występuje u niego deformacja obrazu siebie, zaburzenie relacji z innymi, w postaci przypisywania sobie większych praw i mniejszych obowiązków niż partne­rom.

Neurotyk nie jest na ogół sobą, nie jest swych doznaniach i zachowa­niach autentyczny, odgrywa on role, które nie wynikają z jego umiejętności i potrzeb i realnych stosunków z innymi, lecz uprawia różnego typu gry in­terpersonalne. Np. stara się wyzwalać u partnerów poczucie winy, wymusza ustępstwa, udziela im napomnień i ostrzeżeń, szantażuje. Wnikliwą analizę gier interpersonalnych świadczących o braku sprawiedliwości wewnętrznej i autentyczności opisał Erie Berne (1992).

Deformacje sprawiedliwości wewnętrznej występują wyraźnie w różne­go rodzaju uzależnieniach, szczególnie w alkoholizmie i narkomanii. U podłoża tych form uzależnienia leży ucieczka od obronnej samoświado­mości. Ucieczka ta wpływa na redukcję podmiotowości jednostki i jej au­tentyczności. U osób uzależnionych samoświadomość indywidualna, a więc koncentracja emocjonalna na własnej osobie, połączona z egocentrycznym przetwarzaniem informacji jest intensywna nierzadko przechodzi ona w sa­moświadomość obronną bazującą na lęku. U alkoholików np. występuje symptom zaprzeczania, a więc nie uważają się oni za zagrożonych i uzależ­nionych. Symptom ten łączy się z niską sprawiedliwością wewnętrzną, a więc samookłamywaniem i takimi mechanizmami obronnymi, jak racjo­nalizacja i projekcja.

Osoba uzależniona często przyczyn swych trudności szuka nie w sobie, lecz w otoczeniu, stara się usprawiedliwić przed otoczeniem z powodu swej nieodpowiedzialności, wini za nią swą rodzinę, przełożonych. U osób uza­leżnionych występuje wadliwa ocena swych możliwości w zakresie kontro­li swych zachowań i samoregulacji. Dopiero wyzbycie się mechanizmów obronnych połączone z wzrostem sprawiedliwości wewnętrznej i przyzna­nie się do swej słabej woli i bezradności może oznaczać wychodzenie z kry­zysu i nawrót do autentyzmu, bycia sobą i życia w sposób niezafałszowany.

L. Sobocińska w pracy magisterskiej napisanej pod moim kierunkiem w IPSiR p.t. ?Samoświadomość trzeźwiejących alkoholików uczestniczących w mityngach anonimowych alkoholików” przedstawiła wyniki badań nad dwoma 15 osobowymi grupami mężczyzn nie pijących od 6 miesięcy i powyżej 1,5 roku uczestniczących w spotkaniach anonimowych alkoho­lików. U osób z drugiej grupy, a więc nie pijących dłużej niż 1,5 roku zmalała samoświadomość obronna (27,5 stena w pierwszej, 5,6 stena w drugiej) i wzrosła samoświadomość refleksyjna (24 stena w stosunku do 6 stenów). W grupie drugiej również wyższy był wskaźnik sprawiedliwości wewnętrznej. Tak więc uczestnictwo w grupie AA sprzyja rozwojowi praw­idłowej struktury samoświadomości i podnoszenia sprawiedliwości wewnętrznej.