Sens życia

Uwagi wstępne

Świadomość, a szczególnie samoświadomość stanowią immanentne cechy człowieka jako osoby, to znaczy podmiotu obdarzonego autonomią i możliwością samorealizacji i rozwoju. Człowiek jako podmiot konstruuje twórczo obraz świata i siebie, to znaczy swojego miejsca, roli, zadań. Człowiek odkrywa i nadaje określone znaczenia różnym fragmentom świata, wydarzeniom, w tym również określa sens swego życia. Oczywiście to określanie sensu życia może mieć różny poziom, wyrazistość i precyzję. Ślimak w ?Placówce” Prusa określał sens swojego życia jako trwanie na własnej ziemi, obronę jej przed niemieckimi kolonistami. Było to określenie sensu życia w sposób spontaniczny, intuicyjny, słabo zwerbali­zowany. Wyższy poziom poznawczy reprezentują np. pamiętniki pisarzy, polityków których autorzy przedstawiając przebieg swego życia, zastanaw­iają się nad jego sensem indywidualnym, społecznym, swymi błędami (por. pamiętniki M. Dąbrowskiej, Churchilla).

Zagadnienie sensu życia ma wiele opracowań w literaturze filozoficznej i psychologicznej; poniżej zajmiemy się tym problemem z punktu widzenia psychologii życia.

Typologia sensów życia

Z punktu widzenia treści sensu życia i jej relacji z konkretną egzys­tencją można wyodrębnić sześć rodzajów sensu życia. Rodzaje te mają charakter empirycznych sensów życia, a nie normatywnych.

a) Sensem życia dla wielu ludzi nie obdarzonych większą autorefleksją, żyjących w prymitywnych, trudnych warunkach materialnych jest utrzy­manie się przy życiu i jego przedłużenie. Utrzymanie się przy życiu odby­wa się niekiedy kosztem utraty godności i szacunku dla siebie i ze strony otoczenia. Oto żebrak żyje z jałmużny i z dnia na dzień, oto młoda dziew­czyna, aby utrzymać się przy życiu uprawia prostytucję, oto młody człowiek wynajmuje się do doraźnej pracy przy budowie, aby móc przetrwać trudny okres. Sens życia tego typu można nazwać mianem wegetatywnego.

b)    Sens życia dla wielu ludzi szczególnie w społecznościach nowoczes­nych polega na pełnieniu określonych ról i coraz lepszym ?urządzaniu się” w ramach tych układów. Oto młody człowiek zostaje urzędnikiem, zakłada rodzinę i w ramach tych ról stara się powoli urządzać i lepiej pod względem materialnym, kulturalnym, społecznym funkcjonować. Tego rodzaju sens życia zakłada tworzenie się mentalności i postaw związanych z przys­tosowaniem społecznym, z akceptacją wzorów osobowych określonych społeczności, grup zawodowych, społecznych. Ten rodzaj sensu życia można określić mianem konformistyczno-społecznego. W typologii Znanieckiego (por. 1970) ten typ zbliża do właściwości człowieka pracy.

c)   Sens życia związany z realizacją wartości. Pewni ludzie pełniąc ważne role społeczne, duże znaczenie przypisują realizacji określonych wartości związanych, bądź nie związanych z tymi rolami. Są to najczęściej wartości moralne, społeczne, religijne, wychowawcze. I tak nauczyciel pracujący w szkole oprócz czynności dydaktycznych może dużą rolę przypisywać swemu oddziaływaniu wychowawczemu na postawy i zachowanie młodzieży. Inżynier pracujący w zakładzie przemysłowym może zajmować się sprawami bezpieczeństwa i higieny pracy oraz dbać o integrację społeczną załogi. Powyższy sens życia można określić mianem aksjolog­icznego.

d)    Sens życia może dotyczyć przekraczania, transgresji aktualnej sytu­acji życiowej i warunków w jakich jednostka żyje. Tego rodzaju sens życia realizują np. politycy, biznesmeni, w pewnym sensie emigranci. Tu można lokalizować również sportowców, aktorów, artystów rozszerzających swoje emplois, organizujących różne imprezy, akcje (np. Owsiak). Ten rodzaj sensu życia można nazwać mianem transgresyjnego.

e)    Sensem życia szczególnie dla ludzi młodych, zdrowych bywa użycie życia, konsumpcja różnego typu, rozrywki, przygody. Jednostki tego pokro­ju realizują zasadę ?carpe diem” i reprezentują mentalność zabawową, kon­sumpcyjną. Należą tu różnego rodzaju playboje, artyści obciążeni nałogami, poszukiwacze przygód erotycznych. Ten rodzaj sensu życia zbliżający się do typu człowieka zabawy w ujęciu Znanieckiego można określić mianem sensu zabawowego.

f)   Sens życia może łączyć się z twórczością i samorealizacją. Twórczość np. artystyczna, naukowa wymagają oprócz określonych uzdolnień wytr­wałości i odwagi. R. May (1993) pisze: ?Podczas gdy odwaga moralna jest naprawianiem zła, odwaga twórcza przeciwnie, jest odkrywaniem nowych form, symboli, wzorców, na których można budować nowe społeczeństwo”. Twórczość szczególnie oryginalna jest rodzajem negacji aktualnych treści, warunków, prawd, wymaga więc pewnego buntu, natężenia emocji, zaangażowania przez długie okresy czasu. Tak rozumiana twórczość sprzy­ja rozwojowi osobowości i samorealizacji. W związku z tym powyższy sens życia można określić mianem twórczego-samorealizacyjnego.

Wyodrębnione wyżej typy sensu życia nie są oczywiście rozłączne, nierzadko pewne osoby afirmują równocześnie różne sensy życia. I tak niektórzy pisarze, poeci (nazywani przeklętymi np. Valéry, Rimbaud) akceptowali sens życia związany z twórczością i zabawą. Niektórzy uczeni afirmujący twórczość jako sens życiowy akceptowali równocześnie wartości społeczne, polityczne. Można tu wymienić np. Sacharowa, Einsteina.