Rozwój i dynamika

Poczucie sensu życia stanowi dynamiczną strukturę-poznawczo- emocjonalną zmieniającą się w ciągu życia, zależną od wieku i dojrzałości społeczno-moralnej jednostki. Można wyodrębnić trzy okresy w których poczucie sensu życia ulega istotnym przekształceniom.

a) Okres dojrzewania i młodości. Dorastający młody człowiek w wieku powyżej 15 lat odkrywa siebie jako indywidualną, odrębną osobę posiada­jącą własne przeżycia wewnętrzne, preferencje i aspiracje. Występuje w tym okresie proces samopoznania, nasilają się rozdźwięki między jednostką a otoczeniem, pojawia się kryzys autorytetu rodziców, dorosłych. Dojrzewający poszukuje często pod wpływem identyfikacji z podziwiany­mi osobami, bohaterami książek, filmów, muzyki własnej wizji siebie, własnej drogi. Wizja ta ma charakter myślenia idealizującego rzeczywistość, siebie, dystansującego się od realnych warunków życiowych, własnych możliwości. Oto student I roku politechniki chciał zostać wybitnym aktorem, zaczął pobierać lekcje dykcji i występować w konkursach recyta­torskich. W wyniku niepowodzeń urealnił swoje wyobrażenia o własnych możliwościach i po przerwaniu studiów został nauczycielem.

Pewna część młodzieży w wyniku frustracji potrzeby sensu życia ulega demoralizacji, dewiacji, uzależnia się od alkoholu, narkotyków, lub pod wpływem destruktywnego wpływu środowiska wchodzi na drogę przestępczości.

b)    Okres urealniania sensu życia. Powyżej 25 roku życia pojawia się w wyniku gromadzenia wiedzy o życiu, o własnej osobie proces urealniania i konkretyzacji sensu życia. Jednostka stabilizuje się zawodowo, zakłada rodzinę i stara się uzgodnić własne aspiracje i plany z realnymi warunkami i możliwościami. Spośród różnych wariantów sensu życia wybiera te, które uznaje za adekwatne dla siebie i możliwe do realizacji. Urealnienie sensu życie wymaga nierzadko rezygnacji z młodzieńczych marzeń, ideałów, co bywa przyczyną frustracji i wewnętrznego niepokoju.

c)   Okres bilansu życiowego. W wieku 50-60 lat następuje okres bilan­sowania własnych doświadczeń życiowych, zawodowych, rodzinnych, określenia stopnia ich zgodności z planami, aspiracjami. Sens życia w tym okresie polega na kontynuowaniu, utrwalaniu działań przynoszących powodzenie, bądź kompensowaniu niepowodzeń. Oto nauczyciel, który nie osiągnął większych sukcesów w pracy dydaktycznej rozwija w wieku 60 lat rozległą działalność społeczno-wychowawczą w osiedlu.

Poczucie sensu życie może ulegać przemianom w obrębie wyróżnionych okresów. Może np. przekształcić się w warunkach niepowodzeń zawodowych, rodzinnych i przesuwać się od wartości zewnętrznych, materialnych, do wartości wewnętrznych np. spokoju, har­monii. Jednostki tego typu mogą zaniedbać osiąganie dobrobytu, a dbać o rozwój duchowy, uprawiać jogę, medytację itp.

Uwagi końcowe.

Sens życia można ujmować – jak to przedstawiliśmy – na różnych poziomach odwołując się nim do myśli, emocji jednostki, ogólnie do jej samoświadomości. Nie mamy podstaw do negowania wegetacyjnego sensu życia co czynią niektórzy psycholodzy i filozofowie. Dla jednostki, która żyje w trudnych warunkach sensem życia może być przetrwanie. Maslow (1970) miał rację pisząc, że aby zaspokoić potrzeby wyższe np. potrzebę dobra, sprawiedliwości, samorealizacji, które określi! mianem meta potrzeb, człowiek musi zaspokoić potrzeby podstawowe np. głód, potrzebę bez­pieczeństwa, szacunku dla siebie.

Sens życia jest więc tylko jednym z mechanizmów życiowych sprzyjają­cych pod względem poznawczym uporządkowaniu i organizacji swoich myśli i sądów na temat różnych doświadczeń i refleksji i powiązania ich z akceptowanymi wartościami i wzorami osobowymi.

Człowiek jest istotą, która nie godzi się na zastaną rzeczywistość, warun­ki w jakich żyje i na siebie samą. Człowiek może być recenzentem swojego życia i autorem, podmiotem samoprzemiany, samodoskonalenia. Dobitnie podkreślał to znany filozof Jaspers, który pisał, że nie ma egzystencji bez transcendencji, a więc ?wzlotu”, ku refleksji, rozumowi, wyższym racjom. W tym procesie węzłową rolę odgrywa samoświadomość człowieka. Może on wzbogacać treści samoświadomości, pogłębiać i rozszerzać np. zmieniać swój automatyczny dialog wewnętrzny, prowadzić dialog z innymi, asymilować treści kulturalne, być otwarty na bogactwo życia i świata treści. Treści te mogą zmieniać jego wizję życia własnej osoby, nadawać życiu nowe znaczenie, pełniejsze, bardziej racjonalne i ludzkie. W tym procesie ważne są wszakże nie tylko treści, ale i formy. Formy obronne samoświado­mości, charakterystyczne dla wegetacyjnego i w pewnym sensie konformistycznego sensu życia mogą być redukowane i zastępowane formami indywidualnymi, a szczególnie refleksyjnymi, odwołującymi się do zdrowej, dojrzałej struktury ja i abstrakcyjnego myślenia na podłożu wartości społeczno-moralnych. (szerzej na ten temat Zaborowski 1996).