Postawa życiowa

W związku z fenomenologiczną orientacją psychologii egzystencjalnej i podkreślaniem roli samoświadomości wyłania się ważny teoretycznie i praktycznie problem postawy życiowej człowieka.

Pojęcie to można różnie definiować, mniej lub bardziej szeroko; w na­szym ujęciu postawa życiowa obejmuje system oczekiwań i nastawień wo­bec życia obejmujący składniki poznawcze, emocjonalne i motywacyjne.

W strukturze postawy życiowej na pierwszy plan wysuwa się: a) stosu­nek do przyszłości, własnych zadań, planów, związany z możliwością wpły­wu na nie, zmianą sytuacji zewnętrznych, innych ludzi; b) stosunek do wła­snej osoby dotyczący oceny siebie, własnych cech, możliwości, m.in. zmia­ny siebie; c) stosunek do innych ludzi, ich praw, obowiązków, do grup i spo­łeczności; d) stosunek do trudności życiowych, stresu, niepowodzeń, choro­by, przypadków losowych, powiązany m.in. z nadzieją, optymizmem.

Uwzględniając powyższe elementy można wyodrębnić postawy życiowe pozytywne i negatywne. Postawy pozytywne charakteryzują się koncentra­cją na przyszłości, własnych planach, dodatnią oceną własnej osoby i in­nych, wiarą w możliwość przezwyciężania trudności, nadzieją i optymi­zmem. Postawy negatywne odznaczają się odwrotnie koncentracją na prze­szłości, lub teraźniejszości, ujemną oceną siebie i innych, niewiarą w prze­zwyciężanie trudności, smutkiem, pesymizmem. Postawa pozytywna sprzyja nadawaniu większego znaczenia faktom korzystnym dla jednostki i nie wyolbrzymianiu faktów negatywnych, trudności. Nie decyduje ona o rozwiązywaniu różnych problemów, o podjęciu dojrzałych decyzji, umoż­liwia wszakże podjęcie trudnych problemów i decyzji i dostrzeganie możli­wości pozytywnych rozstrzygnięć. Postawa pozytywna może kompensować braki w umiejętnościach i uzdolnieniach i neutralizować funkcjonowanie negatywnych cech charakteru i temperamentu, np. egoizmu, impulsywności.

Wspomniane wyżej elementy struktury pozytywnej postawy wobec ży­cia odgrywają różną rolę i mają różne znaczenie. Również w badaniach psy­chologicznych nie wszystkie elementy doczekały się solidniejszych badań. Ze względu na węzłową rolę optymizmu, który stał się przedmiotem wielu badań w USA (w Polsce postawy optymistyczne badał prof. Mądrzycki), po­święcimy mu nieco uwagi.

Znany psycholog społeczny Ch. S. Carver podkreśla, że optymizm od­grywa ważną rolę w wielu dziedzinach życia i zachowania człowieka, szcze­gólnie w warunkach, gdy napotyka on trudności. Optymizm podnosi dobre samopoczucie, wiarę w siebie, oddziałuje na tworzenie się pozytywnych oczekiwań i na efektywność działań. Z wielu badań eksperymentalnych wynika wniosek, że na przykład osoby chore odznaczające się optymizmem szybciej regenerują się, że lepiej znoszą operacje, tolerują pobyt w szpitalu, mają lepsze stosunki z personelem medycznym (por. Scheier Carver 1993).

Scheier Carver (1985) skonstruowali krótką skalę do badania optymi­zmu nazwaną LOT (life orientation test). Skala zawiera 8 pozycji i 4 pyta­nia filtrujące. Pozycje w skali zawierają twierdzenia pozytywne i negatyw­ne (np. oczekuję, że sprawy ułożą się korzystnie dla mnie, jestem optymi­stycznie nastawiony wobec przyszłości).