Dynamiczna interakcja

Jak to wynika z dotychczasowych wywodów – bycie sobą, autentyczność można różnorodnie konceptualizować. Można traktować osobowość i świat jako odrębne byty i struktury, które wchodzą w określone zależności w spo­sób zdeterminowany właściwością konkretnych struktur. Tego typu ujęcie ma wszakże charakter statyczny i mechanistyczny i bardziej adekwatne jest dla np. związków chemicznych.

Opowiadamy się w tym miejscu za orientacją interakcyjną eksponującą aspekty i dynamiczne interakcji. Tak więc istnieje ciągle rozwijający się proces interakcji jednostki ze światem, zależnie od takich modyfikatorów jak percepcja, samoocena, tożsamość, siła ego oraz zależnie od warunków i procesów społecznych, stosunków międzyludzkich. Jednostka o silnym ego, poczuciu kontroli wewnętrznej i pryncypialnej orientacji może pełnić różne role, wyciskać na nich swoje piętno. Istnieją aktorzy, np. Holoubek, którzy występując w różnych rolach grają głównie siebie. Może wystąpić także proces odwrotny, określania przez różne role postaw, potrzeb i prze­żyć jednostki. W tym drugim przypadku jednostka przejawia w różnych ro­lach i warunkach postawy konformistyczne, pragmatyczne.

Można myśleć także o optymalnym modelu interakcji jednostki ze świa­tem, który zakłada stałą wymianę informacji, otwartość poznawczą, pla­styczne reagowanie jednostki na ważne zmiany w środowisku w postaci zmian postaw, potrzeb. Człowiek nie może być niewolnikiem swoich po­glądów i postaw, ani niewolnikiem opinii i mentalności lansowanej przez otoczenie. Wybitny filozof duński S. Kierkegaard podkreślał potrzebę by­cia tym samym, ale nie takim samym. Według niego jednostka stając się konformistą, zmieniając z roku na rok swoje ideały i postawy zdradza sie­bie, odcina się od głębszych struktur swej osobowości, pozostając wszakże takim samym, niewrażliwym na zmiany otoczenia skazuje się na regres du­chowy i pustkę wewnętrzną. W procesie samorealizacji człowiek powinien czerpać siłę ze swych uzdolnień, pozytywnych cech charakteru, jak i być otwarty na oddziaływania zewnętrzne np. stale rozszerzając i pogłębiając swą wiedzę o świecie, i możliwościach twórczego przekształcania go, a w tym również i siebie samego.

Oczywiście granice przekształceń własnej osobowości mogą być różne zależne od sfery wewnętrznej, której dotyczą te przekształcenia jak i jej ważności w życiu społecznym. I tak zmiany nawyków i umiejętności motorycznych preferencji konsumpcyjnych są bardziej dodatnio oceniane w ży­ciu społecznym niż zmiany postaw moralnych, światopoglądowych. Wier­ność sobie dotyczy często wierności własnym ideałom życiowym, warto­ściom wyrastającym z głębszych pokładów duchowych i uwarunkowanych losami życiowymi jednostki. Człowiek wychowany w rodzinie katolickiej głęboko religijny nie zmieni pod groźbą utraty tożsamości swych postaw wobec aborcji pod wpływem propagandy, nacisków społecznych, czy w związku z możliwością zrobienia kariery politycznej. Ludzie konformistyczni, zmieniający jak chorągiewki kierunek swej orientacji politycznej, społecznej, religijnej w opinii społecznej są na ogół potępiani, a nawet od­rzucani (np. w wyborach).

Ważną rolę w kształtowaniu podmiotowości i autentyczności odgrywa proces wolności wyboru. Jednostka często znajduje się w sytuacjach, w któ­rych ma do wyboru kilka alternatyw, przyczyn sama przejawia określone oceny i preferencje, a otoczenie, inni ludzie skłaniają ją do określonych wy­borów. Znany psycholog społeczny Brehm(1980) wyodrębnił trzy rodzaje wyborów: wybór porównawczy, dyskryminacyjny i wybór autonomiczny. Pierwszy wybór polega na tym, że w związku z postawami i aspiracjami jed­nostki jedna alternatywa jest lepsza od innych, że jednostka może dokonać właściwego wyboru. W sytuacji wyboru dyskryminatywnego jednostka po­równując najlepszą alternatywę z następującą po niej pod względem atrak­cyjności alternatywą ma świadomość, że wybór jest racjonalny, a nie przy­padkowy. Wybór autonomiczny występuje najczęściej gdy alternatywy róż­nią się między sobą w wielu aspektach. Jednostka porównuje alternatywy w różnych wymiarach m. in. pozytywnych i negatywnych odnosi je do swo­ich postaw i preferencji co sprzyja aktywizacji poznawczo-emocjonalnej i tworzeniu się bardziej intensywnego niż w poprzednich sytuacjach poczu­cia autonomii