Sprawiedliwość w życiu

W życiu społecznym, a więc w stosunkach międzyludzkich, w grupach, społecznościach, instytucjach, funkcjonują mniej lub bardziej określone i skodyfikowane normy, wzory związane ze sprawiedliwością. W współcze­snych społecznościach cywilizowanych istnieją różnego rodzaju kodeksy: np. kodeks karny, handlowy, cywilny, pracy itd., regulujące współpracę i współżycie ludzi, bądź relacje jednostki z instytucjami.

Poniżej zajmiemy się psychospołecznymi mechanizmami regulującymi postawy i zachowania ludzi w różnych obszarach życia w związku z norma­mi sprawiedliwości. W różnych sferach i dziedzinach życia funkcjonują określone systemy zasad i norm dotyczących sprawiedliwości. Np. w pracy przyjęta jest ogólnie zasada że płaca zależy m. in. od wydajności i że stosu­nek przełożonego do pracowników nie powinien wpływać na wysokość je­go zarobków. W instytucjach badawczych istnieją normy sprzyjające opie­kowaniu się starszych pracowników młodszymi, traktowaniu ich prac z pewną taryfą ulgową. W życiu małżeńskim obowiązują normy wierności, lojalności itp.

Można wyodrębnić cztery rodzaje sprawiedliwości (por. Zaborowski 1986). Pierwsza dotyczy traktowania człowieka w sposób personalny, god­ny, zgodnie z starożytną dewizą suum cuiąue. Wybitny filozof A. Grzegor­czyk napisał: ?Wartość egzystencjalna każdego człowieka jest taka sama”. (1979 s. 135)

Drugi rodzaj sprawiedliwości określa się mianem dystrybutywnej; pole­ga on na podziale zysków, nagród, dóbr, na zasadzie np. wkładu, efektów, równości, potrzeb. W okresie socjalizmu np. premie w pracy częściej otrzy­mywały jednostki pracujące społecznie, należące do PZPR. W niektórych instytucjach premie dzielono równo pomiędzy pracowników.

Trzeci rodzaj sprawiedliwości łączy się z procedurą podziału dóbr, na­gród. Podział premii w zakładach pracy może odbywać się np. poprzez wy­typowanie kandydatów przez poszczególne wydziały, lub na zasadzie od­górnej, przez dyrekcję.

Czwartą formę sprawiedliwości określa się mianem retrybutywnej; po­lega ona na stosowaniu sankcji, kar w stosunku do osób przekraczających normy prawne, moralne. Tego rodzaju sprawiedliwość istnieje już u ple­mion pierwotnych.

Wyodrębnione wyżej formy sprawiedliwości dotyczą sfery behawioral­nej; aby formy te mogły realnie funkcjonować i oddziaływać na stosunki społeczne jednostki muszą przejawiać w swojej świadomości i przeżyciach określone sądy, przekonania i postawy. Jednostka może być pominięta w premiach w zakładzie pracy, ale może subiektywnie być przekonana, że zasługuje na premię. Zespół indywidualnych sądów, postaw, dotyczących praw, obowiązków, zasług i kar określany jest mianem justyfikatora (szerzej na ten temat Zaborowski 1986).

Ludzie w miarę rozwoju poznawczego, emocjonalnego, społecznego uczą się jakie prawa i obowiązki przynależą im, oraz na co zasługują w sen­sie pozytywnym i negatywnym. Justyfikator funkcjonuje w ścisłym związ­ku z rolą i pozycją jednostki, jej samooceną, systemem wartości. Jednostka dobrze przystosowana, zdrowa, moralnie i społecznie traktująca innych per­sonalnie przyznaje im podobne prawa co sobie; podobnie układają się sądy o obowiązkach i zasługach pozytywnych i negatywnych. Osoby źle przysto­sowane, egocentryczne, aspołeczne przyznają sobie większe prawa i mniej­sze obowiązki w porównaniu z partnerami, nadto sądzą, że zasługują na większe nagrody, zyski i mniejsze kary niż inni. W tej koncepcji jednostka jest ujmowana jako sędzia, prokurator i obrońca własnej osoby i innych lu­dzi. Życie człowieka, jego losy wskazują, którą rolę lub role jednostka pre­feruje; z tego punktu widzenia można skonstruować interesującą pod względem poznawczym typologię i klasyfikacje. Np. samotny pedagog, któremu nie udało się zrobić doktoratu, zamienił się w zgorzkniałego pro­kuratora, który oskarża cały świat, kraj, rząd, znajomych za swe niepowo­dzenia.

Do badania justyfikatora autor skonstruował 20 pytaniową skalę. Oto niektóre pytania tej skali: Sądzę, że mam większe prawa do wygrania w to­tolotka, niż inni, zasługuję na więcej, niż na to , co osiągam, w porównaniu z innymi, np. kolegami z pracy mam za dużo obowiązków.

Ważnym czynnikiem wpływającym na funkcjonowanie juryfikatora i na zachowanie jednostki w zakresie sprawiedliwości jest sprawiedliwość we­wnętrzna. Polega ona na tendencji do uczciwej, rzetelnej oceny własnej osoby, cech, postaw, zachowań, obiektywnym stosunku do siebie, własnych przeżyć, nie okłamywaniu się, nie pretendowaniu do ról, pozycji, zasług, na które jednostka nie zasługuje. Sprawiedliwość wewnętrzna jest właściwo­ścią stopniowalną; w większym stopniu przejawiają ją jednostki przystoso­wane, dojrzałe moralnie, społecznie, w mniejszym stopniu osoby nieprzy­stosowane, neurotycy. W potocznej opinii sprawiedliwości wewnętrznej od­mawia się różnym bigotom, blufiarzom, hochsztaplerom.

Sprawiedliwość wewnętrzna przejawia się w różnych dziedzinach życia, szczególnie w stosunkach międzyludzkich. Osoby posiadające tę właści­wość utrzymują relacje egalitarne, nie wywyższają się i nie obniżają innych, są otwarte na innych, darzą partnerów zaufaniem, ujawniają swoje auten­tyczne myśli, postawy. Sprawiedliwość wewnętrzna ułatwia utrzymanie sta­bilnego stosunku do siebie, kontroli emocji i zachowań, sprzyja więc ogól­nie równowadze wewnętrznej i integracji osobowości.

Do badania sprawiedliwości wewnętrznej została skonstruowana skala złożona z 16 pytań. Oto niektóre pozycje tej skali: Sądzę, że prawda jest ważniejsza niż spokój, Obawiam się być sobą, Moje życie wewnętrzne na­pawa mnie niepokojem, Nigdy nie przeżywałem zazdrości, Mógłbym mieć lepszą pozycję w życiu, gdyby nie ludzie zawistni, (por. Zaborowski 1986)