Ludzie bliscy, wsparcie społeczne

Człowiek współczesny żyje w różnego rodzaju grupach, kręgach, spo­łecznościach, instytucjach. Jego stosunki społeczne są o wiele bardziej zróż­nicowane i rozbudowane niż ludzi żyjących w XIX wieku oraz w poprzed­nich okresach. Rozbudowie i różnicowaniu stosunków towarzyszy często ich spłycenie, formalizacja, depersonalizacja. Wybitni socjolodzy, filozofo­wie piszą o samotnym tłumie, alienacji, chorym społeczeństwie. Fromm (1995) dobitnie stwierdza: ?Coraz więcej ludzi czuje la malaise du siecle; zdają sobie sprawę ze swojej depresji, są jej świadomi, mimo różnych wysił­ków jej zrepresjonowania. Czują się nieszczęśliwi z powodu swego odizolo­wania i pustki wypełniającej ich ?wspólnotę”, czują bezsilność, bezsens własnego życia”.

Mimo tych ogólnych tendencji wpływających na atomizację społeczeń­stwa i osamotnienie ludzi, funkcjonują mniej lub bardziej trwałe więzy przeciwdziałające tym negatywnym zjawiskom. Jednostka dojrzała żyje na ogół w określonej rodzinie, kręgu przyjacielskim, koleżeńskim. Osoby z którymi jednostka jest ściślej związana, pod wpływem częstych interak­cji, więzi rzeczowej, emocjonalnej, lub ideowej można określić mianem osób bliskich. Np. samotna 40 letnia nauczycielka utrzymuje bliskie relacje z koleżanką z pracy, znajomymi z bloku w którym mieszka, z kręgiem osób z grupy charyzmatycznej w kościele.

Czym charakteryzują się stosunki z osobami bliskimi; jaką funkcję mo­gą spełniać? Ogólnie można stwierdzić, że kontakty te dostarczają jednost­ce wsparcia społecznego. Wsparciu społecznemu dużo uwagi poświęca współczesna psychologia społeczna i socjologia (por. Sęk 1986). Wsparcie społeczne stanowi taką formę interakcji w której występuje często wymia­na informacji, dialog, uzgadnianie postaw i opinii, wymiana usług, wzajem­na lub jednostronna pomoc i emocjonalna akceptacja.

Wsparcie społeczne można rozpatrywać w trzech płaszczyznach: l)informacyjno-rzeczowej, 2)emocjonalno-motywacyjnej, 3) tożsamościowej.

Ludziom brakuje do utrzymania się przy życiu, w sytuacjach trudnych, w warunkach rozwiązywania problemów życiowych zarówno informacji, po­rady, jak i pomocy materialnej, rzeczowej. Oto 30 letni bezrobotny technik uzyskuje od sąsiada informację, że znajomy otworzył przedsiębiorstwo i po­trzebuje pracowników za dobrą płacę. Tego typu informacja stanowi wspar­cie informacyjne. Różne biura informacyjne, ośrodki pracy PCK, PKOS, Monar itp. służą potrzebującym zarówno odpowiednimi informacjami, jak i wsparciem materialnym. Na szczególne uznanie zasługuje tu wieloletnia twórcza i niestereotypowa działalność Marka Kotańskiego (psychologa z wykształcenia).

Wsparcie emocjonalno-motywacyjne polega na podnoszeniu zaufania do ludzi, poprawy samooceny, redukcji osamotnienia i poczucia bezradno­ści u osób słabych fizycznie, psychicznie, potrzebujących pomocy. Równo­cześnie osoby te otrzymują zachętę i motywację do radzenia sobie w życiu.

Wreszcie ważną funkcją wsparcia jest ogólna akceptacja jednostki, soli­daryzowanie się z nią jako człowiekiem, podtrzymywanie jej tożsamości personalnej. Tego rodzaju wsparcie występuje np. przy poparciu jednostki w różnego typu sporach, wyborach, poręczaniu za nią itp.

Efektywność wsparcia społecznego zależy od stosunków łączących oso­bę wspierającą z wspieraną. Jeśli stosunki te są życzliwe, nacechowane wza­jemnym zaufaniem wsparcie jest bardziej efektywne, niż w warunkach re­lacji chłodnych, rzeczowych. Osoby cieszące się wsparciem społecznym przejawiają większy optymizm życiowy, zaufanie do ludzi (Sarason 1983). Gdy osoba wspierana jest traktowana przez wpierającego jako bezbronna, słaba wsparcie może wywoływać uczucia negatywne nawet wrogość (por. film Bunuela Viridiana). Stwierdzono, że wsparcie społeczne w warunkach stresu zapobiega negatywnym skutkom stresu; jest to tzw. efekt buforowy (Cohen Wills 1985). Sporo badań wykazało, że społeczne wsparcie sprzyja podtrzymaniu zdrowia fizycznego i psychicznego.