Psychologia transpersonalna

Psychologia transpersonalna, dynamicznie rozwijający się od ćwierć wieku nurt psychologii, nie stanowi jednorodnego kierunku czy dyscypli­ny. Niektórzy uczeni łączą ją z psychologią humanistyczną bądź traktują ja­ko subdyscyplinę tej drugiej, inni, np. Wilber, autor wydanej niedawno w Polsce książki ?Niepodzielone” (1995), optują za jej autonomią. Wilber psychologię transpersonalną traktuje jako zbliżoną do filozofii wieczystej, która występuje w różnych kulturach i w różnych okresach rozwoju ludzko­ści, np. w Indiach, Meksyku, Chinach, Japonii, Egipcie, Grecji. Filozofia wieczysta dotyczy wewnętrznego poznania człowieka i uniwersalnego do­świadczenia zbiorowego ludzkości, obejmującego istotne prawdy egzysten­cji człowieka z jej duchowym charakterem i relacją z Wyższą Rzeczywisto­ścią.

Psychologia transpersonalna stanowi podbudowę modnego na świecie ruchu Nowej Ery (New Age), który odwołuje się do orientalnych systemów religijnych i filozoficznych, głównie buddyzmu, orientacji ekologicznych, holistycznych założeń naukowych (por. Capra 1987) i nurtu ?nowej świado­mości”. Ten ostatni dotyczy krytyki i refleksji nad współczesną cywilizacją i kulturą, lansuje poszerzenie ludzkiej świadomości sprzyjającej uzdrawia­niu człowieka i świata. Wybitny historyk kultury T. Roszak (1979) napisał: ?Potrzeby Planety są potrzebami osoby. Prawa człowieka są prawami Pla­nety”.

Jakie są istotne założenia i problemy psychologii transpersonalnej?

1. Centralnym problemem psychologii transpersonalnej jest świado­mość, samoświadomość, a więc te potencjały psychologiczne, które odróż­niają człowieka od innych istot i które mogą wpływać na samorealizację człowieka i na jakość jego życia. Psychologia transpersonalna zajmuje się warunkami poszerzania i pogłębiania świadomości oraz wyższymi stanami, które łączą się z wzmożoną wrażliwością poznawczą i emocjonalną. Przed­miotem zainteresowań są różne doświadczenia specyficzne tzw. zmienione stany świadomości, które pojawiają się pod wpływem medytacji, doznań szczytowych (peak experiences) lub pod wpływem środków farmakologicz­nych, np. LSD.

  1. Psychologia transcendentalna traktuje człowieka w sposób całościo­wy, jako jedność sfery fizycznej, psychicznej, duchowej. Człowiek jest isto­tą, która może osiągać coraz to wyższy poziom rozwoju, samorealizować się przekraczając samego siebie. Może on głębiej doświadczać i odczuwać swo­je życie; szczególną rolę w procesie rozwoju odgrywają doświadczenia trans- personalne, doświadczenia oświecenia wewnętrznego, szczytowe, mistycz­ne.
  2. Psychologia transpersonalna jest w swych istotnych treściach indywi­dualistyczna, jakkolwiek życie indywidualne nie jest tu traktowane jako au­tonomiczne, niezależne. Kategoria transpersonalna oznacza wykraczanie człowieka poza swą tożsamość i osobowość. Życie wewnętrzne jednostki może przybrać inne treści i formy, niż ma to miejsce w codziennych warun­kach. Orientacja teoretyczna psychologii transpersonalnej jest procesualna i dynamiczna. W centrum zainteresowań psychologów transpersonalnych jest proces poszerzania świadomości, integracja z wszechświatem, kosmo­sem. W tym ujęciu osobowość i ja traktowane strukturalnie stanowią prze­szkodę w osiąganiu wyższych stanów świadomości i powinny ulegać rece­sji, a nawet redukcji.
  3. Poszerzanie świadomości, aktywizacja potencjału ludzkiego, samore­alizacja, jakkolwiek przebiega w odrębnej jednostce, są uwarunkowane ja­kością życia, stosunkami międzyludzkimi, warunkami ekologicznymi. W współczesnych warunkach politycznych, ekonomicznych, kulturowych istnieje wiele zagrożeń dla zdrowia psychicznego i fizycznego ludzi. Eko­nomia lansuje wzory nieograniczonej konsumpcji, wzrasta zanieczyszczenie ziemi i nieracjonalna eksploatacja zasobów energetycznych. Ekologia głę­boka zrywa z powierzchownym nurtem ochrony środowiska lansując nową orientację życiową, w której świadomość ekologiczna ma duchowy charak­ter. Podkreśla się jedność zjawisk przyrodniczych, społecznych, psycholo­gicznych. Fizyk F. Capra (1987), autor znanego ?Punktu zwrotnego”, zbli­żony do nurtu psychologii transpersonalnej, tak scharakteryzował koniecz­ność przebudowy współczesnych warunków życiowych w celu zmiany świadomości ludzi: ?Potrzebujemy nowego ?paradygmatu”, nowej wizji rzeczywistości, muszą ulec zmianie nasze dotychczasowe myślenie, percep­cja i wartości… Powaga i rozmiary obecnego kryzysu każą oczekiwać, iż przemiany, które nastąpią, będą miały bezprecedensowy charakter, że sta­ną się punktem zwrotnym w dziejach całego globu ziemskiego”.