Psychobiografia

Do założeń psychoanalizy nawiązuje częściowo modna obecnie w USA dyscyplina, zwana psychobiografią. Jej czołowym przedstawicielem jest ka­lifornijski psycholog William Mc Kinley Runyan, autor przetłumaczonej na język polski książki ?Historia życia a psychobiografia” (1992). Autor ten w przedmowie tak charakteryzuje jej treść: ?Niniejsza książka podejmuje wiele podstawowych problemów metodologicznych i pojęciowych, na jakie można się natknąć studiując historie życia i psychobiografie. Bada proble­my związane z opisem i wyjaśnieniem indywidualnych życiorysów, konceptualizacją przebiegu życia oraz z krytyczną oceną metod: studium przy­padku, idiograficznej i psychobiograficznej”.

Autor przyjmuje, że wiedza o ludziach może być ujmowana na trzech poziomach: a) prawidłowości ogólnych (np. prawa uczenia się), b) prawidło­wości grupowych (np. prawa związane z płcią, klasą społeczną), c) prawidło­wości ważnych dla konkretnych ludzi (np. Freuda, Lincolna). Poziomy te, według Runyana, są częściowo wzajemnie niezależne. Autor zajmuje się w swej pracy indywidualnym poziomem analizy, a więc poziomem c.

Studia historii życia mają bogatą przeszłość. Po 1920 r. pojawiło się wie­le autobiografii i biografii z taką ważną pozycją, jak dzieło Thomasa i Zna­nieckiego.

Według Runyana, życie ludzi, nawet tak wybitnych, jak Jezus, Szekspir, Lincoln, obfituje w alternatywne opisy i wyjaśnienia (np. cuda Jezusa ostat­nio wyjaśnia się nie tylko racjonalnymi przyczynami). Autor wnikliwie roz­patruje problem alternatywnych wyjaśnień w dziedzinie psychobiografii, podając aż 13 wyjaśnień faktu obcięcia sobie ucha przez malarza van Gogha. Wyjaśnienia efektywne poznawczo muszą być oparte na mocnym i bo­gatym materiale dowodowym. Runyan podkreśla: ?Prawdopodobieństwo sformułowania alternatywnych hipotez istniejących zależy nie tylko od ra­cjonalnych przemyśleń, ale również od interesów społecznych i politycz­nych stron zaangażowanych w badanie”.

Autor rozważa takie problemy, jak struktura narracji biograficznej, m.in. czy powinna ona zawierać pełny opis, subiektywny odbiór wydarzeń, zapis różnych sytuacji, wpływów społecznych, charakterystykę przyczyn zacho­wań bohatera, wpływu historycznego.

Przebieg życia nie jest przypadkowy, w sekwencji wydarzeń z życia człowieka i ludzi można odnaleźć pewne ogólniejsze prawidłowości. Autor przeciwstawia socjologicznej konstrukcji życia, zorientowanej na uwarun­kowania społeczno-historyczne, koncepcję psychologiczną. Koncepcja ta nawiązuje do analizy sekwencji interakcji osoba-sytuacja. Koncepcja ta znajduje ekspozycję w pracach takich psychologów, jak Bandura, Magnus- son, Haan, Lazarus. Autor podkreśla, że występuje zgoda uczonych co do tego, ?że nie wystarcza samo rozpoznawanie interakcji; że należy poświęcić więcej uwagi temu, jak one działają; innymi słowy, procesom myślowym, uczuciowym, fizjologicznym i społecznym, determinującym to, jak ludzie funkcjonują w określonych sytuacjach”.

Prognoza przyszłego zachowania musi uwzględniać interakcję ?przy­szłych stanów osobowych i sytuacji. Każe to sądzić, że problemu oceny i predykcji nie da się rozwiązać jedynie biorąc pod uwagę zmienne osobo­we czy sytuacyjne”.

Przebieg życia może być ujmowany jako sekwencja stanów i faz o róż­nym stopniu prawdopodobieństwa. Autor rozpatruje te problemy za pomo­cą metody analizy grafów i prawdopodobieństwa statystycznego. Na przy­kład, fakt pochodzenia z niższej klasy obniża prawdopodobieństwo ukoń­czenia studiów wyższych i zdobycia stanowiska dyrektora. Runyan podkre­śla praktyczne aspekty analizy faz, pisząc: ?Ludzie mogą podejmować pró­by ?zaglądania” w przyszły przebieg swego życia, wyobrażając sobie różne warianty swej przyszłości […]”.

W. Mc K. Runyan analizuje ograniczenia i możliwości metodologiczne metody studium przypadku. Przez studium przypadku rozumie za Bromley’em opartą na najlepszych dostępnych materiałach dowodowych rekon­strukcję i interpretację części historii życia ludzkiego. Metoda ta może po­sługiwać się wywiadem, testami projekcyjnymi i obiektywnymi dokumen­tami osobistymi, świadectwami innych osób, eksperymentami itd. Istnieją różne typy studium przypadku, np. psychodynamiczny, diagnostyczny, te­rapeutyczny. Studium przypadku może być pomocne w formułowaniu hi­potez przyczynowych, ale nie gwarantuje pewnej weryfikacji hipotez. Stu­dia przypadków uzupełniają metody obiektywne o analizę subiektywnych doświadczeń ludzi i ich samoświadomości. Autor omawia metody ulepsze­nia studiów przypadku, m.in. program oceny OSS, program psychologicz­nej historii życia Allporta (autor ten zwalczał m.in. wyraźne sformułowanie celu poznawczego, posługiwanie się wypowiedziami osobnika na temat własnych przeżyć i poglądów.

Problematyka psychobiograficzna łączy się z orientacją metodologiczną określoną mianem idiograficznej. Orientacja ta polega, według Allporta, na analizie zindywidualizowanych cech osobowości, dyspozycji centralnych, koncentracji na normach i postawach indywidualnych. Każdy człowiek sta­nowi niepowtarzalną indywidualność; indywidualność ta powinna być szczegółowo i głęboko badana. Chodzi tu m.in. o specyficzną organizację cech, odrębny styl zachowania społecznego, subiektywną percepcję i repre­zentację poznawczą otoczenia, wydarzeń, własnej osoby.

Orientację idiograficzną spotykało wiele krytycznych zarzutów. Między innymi przyjęcie zasady odrębnej, niepowtarzalnej struktury psychicznej utrudnia przejście do innych przypadków i uogólnienie analiz. Twierdzi się, że studium przypadków nie może służyć weryfikacji hipotez. Orienta­cja idiograficzna wymagałaby tworzenia nieograniczonej liczby teorii; każ­da osoba mogłaby mieć własną teorię.

Mimo tych zarzutów orientacja idiograficzna dysponuje specyficznymi metodami i technikami. Należy do nich, według Allporta, metoda dopaso­wania polegająca na integracji różnych informacji o jednostce, np. wyników testowych i rezultatów obserwacji.

Interesujące od strony metodologicznej są tzw. przewidywania idiograficzne, polegające m.in. na wykorzystaniu porównywalnych pod względem określonych wymiarów czynności i zachowań oraz metoda analizy konfigu­racyjnej Horowitza. Ta ostatnia łączy się z analizą wzorców stabilności i zmienności w funkcjonowaniu osobowości. Na przejście z jednych stanów do drugich wpływają określone warunki, które należy określić. Stany cha­rakteryzuje się zarówno od strony fenomenologicznej (świadomościowej), odwołując się m.in. do autodefinicji, jak i od strony behawioralnej. Na przy­kład, jedna z pacjentek, dwudziestoczteroletnia absolwentka college’u po śmierci brata wpadła w apatię, stan nierealności, który sama określiła mia­nem ?obolała i nie funkcjonująca”. Inne jej stany łączyły się z udawaną ra­dością i beztroską rywalizacją, niechęcią do własnej osoby.

W. Mc K. Runyan ujmuje psychobiografię dość szeroko w sensie wyko­rzystania teorii psychologicznej, a więc oprócz modnej w psychobiografii psychoanalizy może się ona opierać na koncepcjach fenomenologicznych i behawioralnych.

Psychohistoria natomiast jest próbą wykorzystania prawidłowości psy­chologicznych w analizie procesów historycznych. Freud i Erikson, którzy stosowali psychoanalizę do analizy postaci historycznych, spotkali się z kry­tyką. Dysponowali oni zbyt słabą bazą empiryczną dotyczącą wpływu wcze­snych dziecięcych przeżyć na zachowanie w okresie dojrzałości.

Współcześni psychobiografowie starają się integrować orientację psy­chologiczną z orientacją socjologiczną i historyczną, a więc uwzględniają za­równo dzieciństwo, jak i późniejsze okresy życia, opierając się na modelu sekwencyjno-interakcyjnym. Runyan pisze: ?Argumentem nie jest to, że wczesne doświadczenia nie niosą ze sobą żadnych skutków, ale to, że skut­ki takich doświadczeń podlegają przekształceniom pod wpływem innych doświadczeń i zdarzeń, a osobowość i zachowanie kształtowane są nieustan­nie przez całe życie”. Psychobiografia musi nadto uwzględniać kontekst kulturowo-historyczny. Na przykład, biograf Hitlera, Langer, krytykowany byt za to, że nie znał dokładnie obyczajów i norm kulturowych w dziewięt­nastowiecznej Austrii.

Runyan docenia inspiracje psychoanalityczne w psychobiografii, ale równocześnie dostrzega rolę psychologii osobowości, psychologii społecz­nej i psychologii rozwojowej. Podkreśla na koniec etyczne reperkusje psy­chobiografii dla żyjącego bohatera lub jego rodziny, związane z narusze­niem prywatności lub dyskredytacją samej osoby lub jej czynów.

Ogólnie biorąc, streszczona dość szczegółowo książka W. Mc K. Runy- ana stanowi wszechstronne i kompetentnie napisane wprowadzenie do stu­diów psychobiograficznych i psychohistorycznych. Monografia zawiera instruktywny, a także metodologiczny materiał historyczny, pokazując współ­czesne próby wykorzystania różnych inspiracji teoretycznych i bogactwo metod idiograficznych.

Pewnym brakiem książki wydaje się zbyt skromne oświetlenie proble­matyki autobiografii, dzienników osobistych i miejsca w psychobiografii orientacji fenomenologicznej. Autor pominął w swojej książce ważną we współczesnej psychologii problematykę samoświadomości, jej funkcji po­znawczych i motywacyjnych. Wiele autobiografii i część psychobiografii jest produktem określonych treści i form samoświadomości autora.