Pirsiga traktat o etyce

Książka R. M. Pirsiga ?Lila” (podtytuł ?Traktat o etyce” (1995) nosi charakter powieści, akcja rozgrywa się przeważnie na jachcie bohatera Fedrusa, profesora na wydziale humanistycznym, który ?gości” przygodnie spotkaną Lilę, kobietę samotną z osobistymi problemami. Dość skąpej ak­cji towarzyszą rozbudowane rozmyślania bohatera dotyczące podstawowych problemów filozoficznych, społecznych, moralnych współczesnego świata.

Książka zawiera, jak mówi podtytuł, rozprawę o moralności, a ściślej hu­manistyczny traktat o kulturze, metafizyce, socjologii, psychologii, psychia­trii itp.

Trzonem pojęciowym i poznawczym rozprawy o moralności jest katego­ria wartości. Autor pisze; ?Jakość to wartość. Jakość i wartość są tożsame. Znaczenie wartości w antropologii akcentowali Kroeber i Kluckholm”.

Pirsig stworzył koncepcję ogólną, którą określił mianem metafizyki ja­kości. Wartość lokuje on między podmiotem a przedmiotem. Pisze: ?war­tość jest odczuwana bardziej bezpośrednio niż jakiekolwiek ?ja” czy jaki­kolwiek ?przedmiot”, któremu może być potem przypisana”. W rzeczywistości wyodrębnił dobro dynamiczne i statyczne. Jakość dyna­miczna nie opiera się na systemie ustalonych nagród i kar. ?Jedynym okre­ślonym dobrem, jakie zna, jest wolność, a jedynym określonym złem – ja­kość statyczna, czyli każdy system jednostronnych ustalonych wartości, które usiłują stłumić nieprzerwaną wolną siłę życiową”. Np. pio­senka, która podoba się jednostce, stanowi jakość dynamiczną, gdy znudzi się – staje się jakością statyczną, mimo że ma walory estetyczne. Podział na jakości dynamiczne i statyczne jest szczególnie ważny i inspirujący w mo­ralności. Autor zastanawiał się, czy jego towarzyszka. Lila ma jakość. Na to pytanie trudno mu było udzielić zdecydowanej odpowiedzi. Myślał: ?To nie tak, że Lila posiada Jakość, to Jakość posiada Lilę. Nic nie może posia­dać Jakości. Bo posiadać coś, to mieć nad tym władzę”.

Refleksje Fedrusa na temat jakości Liii towarzyszą mu przez cały jej po­byt na jachcie, próbował indagować ją o akceptowane przez nią wartości, ale nie przyniosło to konkluzywnych rozstrzygnięć.

W metafizyce jakości wpisane zostały przez Fedrusa węzłowe problemy życia, m. in. wolna wola i determinizm, schematy różnego typu, np. nie- nieorganiczne, biologiczne, schematy subiektywne, umysł, materia, moral­ność ewolucyjna, język, szok kulturowy, sława, intelekt i społeczeństwo. Ten ostatni problem Fedrus tak rozwiązał: ?Metafizyka Jakości bez reszty popiera dominację intelektu nad społeczeństwem. Metafizyka Jakości mó­wi, że intelekt znajduje się na wyższym poziomie ewolucji niż społeczeń­stwo, a zatem w hierarchii moralnej stoi wyżej niż społeczeństwo”. Racjonalizm Fedrusa prowadzi go do odrzucenia tradycji, sztywnych ko­deksów. Stwierdza, np., że picie alkoholu jest występkiem, gdy nie przy­czynia się ?do zadowolenia największej liczby ludzi”, lecz nie może być ra­cjonalne, jeśli prowadzi do rozluźnienia intelektualnego lub społecznego. Podobnie Fedrus rozwiązuje pod względem etycznym takie problemy, jak kłamstwo, oszczerstwo, hazard, seks przed i pozamałżeński.

Według Fedrusa współczesna Ameryka jest ?gruzowiskiem przegra­nych ruchów odnowy moralnej’. Wystąpił w niej spadek jakości społecznej i intelektualnej. Zwyrodnienie Ameryki jest efektem kultywowania amo­ralnego obiektywizmu. Według metafizyki Jakości prawa człowieka oparte są nie tylko na przesłankach uczuciowych, lecz i rozumowych i metafizycz­nych; wolność intelektualna nie oznacza przekreślenia dawnych purytańskich i wiktoriańskich norm moralno-społecznych. Dobru powinna być wszakże podporządkowana prawda, gdyż dobro to jakość dynamiczna i in­telektualna.

Bohaterka powieści mimo obłąkania, w jakie popadła pod jej koniec, zmierza według Fedrusa do jakości dynamicznej; opuszcza ona jacht, by powrócić do swego poprzedniego przyjaciela. Powieść kończy się stwier­dzeniem, że ?Dobro jest rzeczownikiem”.

Powieść ?Lila” jest wielkim erudycyjnym traktatem o współczesnym świecie, życiu, zachodniej tożsamości. Formułuje ona podstawowe pytania o sens życia i jego wartości. Odpowiedzi szuka w Metafizyce Jakości bazu­jącej na wartościach skoncentrowanych wokół dobra i rozumu. Pirsig jest moralistą i jakkolwiek domaga się przezwyciężenia tradycyjnych schema­tów społecznych i moralnych, nie jest nihilistą i libertynem, lecz próbuje opracować zasady moralno-społeczne korespondujące z wyzwaniami XXI wieku.

Jego rekomendacje metafizyczne, etyczne, społeczne zbieżne są z two­rzącymi się we współczesnej kulturze zachodniej trendami budowy nowej świadomości powiązanej z ?głęboką ekologią”, rozwojem potencjału czło­wieka, szczególnie z afirmacją wartości etycznych i intelektualnych, a szczególnie dobra i prawdy.