Koncepcja indywidualnej struktury życia Levinsona

Współczesna psychologia rozwojowa w przeciwieństwie do tradycyjnej zajmuje się przebiegiem całego życia, od narodzin do śmierci. Przyjmuje się, że człowiek rozwija się przez całe życie i że w drugiej połowie życia pro­cesy rozwoju jakkolwiek mniej intensywne również występują.

W USA w latach 1960-1970 zainicjowany został zwrot badawczy określa­ny mianem life-span-development. W okresie tym wybitną pozycję stano­wiła praca D.J. Levinsona i współpracowników pt. ?Okresy życia ludzkie­go” (1978). Autor nawiązał w swych badaniach do dzieł Junga, Eriksona, Eliadego, Biihler, Murraya. Przeprowadził kilkuletnie badania nad 40 męż­czyznami w wieku 35-45 lat za pomocą wielogodzinnego wywiadu trwają­cego od dwóch do trzech miesięcy. W instrukcji wstępnej proszono osoby, by opowiedziały historię własnego życia. Wywiad miał charakter kierowa­nej rozmowy łącząc cele badawcze z klinicznymi. Starano się zdobyć oprócz informacji dotyczących wykształcenia, pracy zawodowej, małżeństwa, ro­dziny itp. dane o ważnych wydarzeniach, decyzjach. Badacze starali się uchwycić jak osoby badane postrzegały swoje życie od strony całościowego procesu, jakie etapy wyodrębniały w swoim życiu, jak łączyły różne wyda­rzenia z różnych dziedzin itp. Zebrany materiał uzupełniono i weryfikowa­no odwołując się do informacji z wywiadów z żonami badanych, uwzględ­niono również informacje dotyczące miejsca pracy badanych.

Levinson w celu teoretycznej analizy życia wprowadził kilka ważnych kategorii, m.in. indywidualnej struktury życia, konfrontacji ze sobą, marze­nia, osobistego mitu.

Przez indywidualną strukturę życia Levinson rozumie wzorzec aktyw­ności człowieka i jego relacji z otoczeniem w określonych okresach. Układ relacji jednostki z otoczeniem powiązany z systemem zadań i celów zmie­nia się w ciągu życia, a zmiany zarówno w relacjach jak i w zadaniach cha­rakteryzują przejścia z jednego stadium do drugiego. Z badań wynika wnio­sek, że poszczególne stadia powiązane są z wiekiem. Stadia nie stanowią se­kwencji rozwojowych, które opisywał m.in. Piaget; traktowane są one jako równorzędne, niehierarchiczne. Istnieją cztery ?ery”: każda z nich trwa około 25 lat; są to przed dojrzałość, wczesna, średnia, późna dojrzałość. Mię­dzy ?erami” występują kilkuletnie przejścia, które umożliwiają jednostce przebudowę dotychczasowego wzorca i konstruowanie nowego. Przejście do nowego stadium wymaga oceny i rewizji wzorca z poprzedniego okresu, a więc przebiega poprzez proces konfrontacji ze samym sobą.

Szczególnie ważna w przebiegu życia jest faza tzw. nowicjatu, w której kształtują się życiowe plany obejmujące aspiracje, zadania leżące na linii akceptowanych wartości. Plany te określane są terminem ?marzenia” – przypadają one na lata 17-33. Ocena własnego życia i dodatni bilans zależą od zrealizowania marzenia. Niepełna jego realizacja wywołuje modyfikację planu życiowego, dostosowania go do realnych warunków.

Według Levinsona marzenie stanowi podstawę osobistego mitu zawie­rającego wyobrażenie własnej drogi życiowej, określonych wydarzeń, biorą­cych w nim osób, wątków itp. Osobisty mit, który natrafia na trudności w toku realizacji, który się nie sprawdza, wywołuje porzucenie iluzji, a rów­nież osoby mentora, to jest osoby, która z racji swego wieku, doświadczenia pełniła role przewodnika i nauczyciela. W związku z tym wzrasta autono­mia, samokontrola; jednostka staje się doradcą dla samego siebie. Wkracza­jąc w wiek dojrzały 40-50 lat staje wobec problemu zostawienia jakiegoś śladu w życiu, co koncentruje jej uwagę na opiece i wychowaniu młodego pokolenia i służenia mu pomocą w udanym starcie życiowym. W tym okre­sie wzrasta samoświadomość i rodzi się poczucie podmiotowości i autoryza­cji własnego życia.

Koncepcja Levinsona zbyt schematycznie ujmuje przebieg życia; okre­sy nowicjatu (17-33 rok życia), kryzysu w połowie życia (40-50 rok życia) mogą pojawiać się w zależności od realnych warunków zawodowych, ro­dzinnych, zależnie też od płci w innych odcinkach czasowych. J. Fowler (1981) słusznie podkreśla, w wyniku badań nad grupą 400-osobową, że za­wodzi tu przyporządkowanie wiekowe. Proces konfrontacji z sobą może przebiegać w sposób bardziej kryzysowy i mieć charakter dezintegracji pierwotnych struktur poznawczo-emocjonalnych, co trafnie podkreślił w swojej teorii dezintegracji pozytywnej K. Dąbrowski (1980). Zagadnienie relacji mentorskich wymaga ściślejszej analizy ze względu na istnienie róż­nych modeli i wzorów osobowych w grupach rówieśniczych, środkach ma­sowej komunikacji oraz w relacjach między jednostką a rodzicami i nauczy­cielami.