Archetypy życiowe w ujęciu Carol S. Pearson.

Przebieg życia człowieka, wpływ czynników społecznych, historycz­nych, psychologicznych na ten przebieg, prawidłowości w tym przebiegu stały się przedmiotem ożywionych badań różnych dyscyplin. Dominują w tych badaniach psycholodzy kliniczni, psychiatrzy, socjolodzy. W ostat­nich latach problematyką tą zajęli się przedstawiciele nauk o kulturze, lite­raturze, antropologii człowieka. Carol S. Pearson, autorka niedawno wyda­nej u nas książki pt. ?Nasz wewnętrzny bohater” (1996), należy do tej ostat­niej kategorii uczonych. Autorka tak określa źródła swojej inspiracji: ?Wśród nich znajduje się teoria feministyczna (włączając poglądy na temat systemów żeńskich), terapia zorientowana na proces, psychologia rozwoju i punkt widzenia ruchu New Age”.

Autorka koncentruje się w książce na opisie i analizie wpływu mitu, ar­chetypowego wzoru na życie człowieka. Pisze: ?Tworzymy wyobrażenia o świecie i w znacznym stopniu właśnie nimi żyjemy. To, jak wygląda na­sze życie, zapewne w znacznej mierze zależy od scenariusza, który przyję­liśmy świadomie lub – co bardziej prawdopodobne – nieświadomie”. Odwołuje się m.in. do psychologii Junga, w której rola archetypów za­korzenionych w ludzkiej psychice jest silnie eksponowana. Istnienia tych archetypów dowodzi tzw. język ciała, np. wyróżniony przez autorkę Wojow­nik porusza się w sposób zdecydowany, jest pochylony do przodu, podczas gdy Męczennik – porusza się ciężkimi krokami…

Autorka wyodrębnia sześć archetypów. Oto ich nazwy: Niewinny, Sie­rota, Męczennik, Wędrowiec, Wojownik, Mag. Archetypy według autorki ?pojawiając się w naszym codziennym życiu pomagają nam budować silne ego, a następnie rozszerzać jego granice doprowadzając je do pełnego roz­kwitu i otwarcia na doświadczenie jedności z innymi ludźmi, z naturą i światami duchowymi”.

Człowiek odbywa w życiu trudną i długą podróż; nie jest to podróż li­niowa, lecz spiralna. Jej przebieg bywa, szczególnie w obecnych czasach, gdy ludzie są wykształceni i posiadają wiedzę psychologiczną, na ogół świa­domy i bezpieczny. ?Archetypy są zasadniczo przyjacielskie. Są tutaj, aby pomóc nam się rozwijać, zbiorowo i indywidualnie. Szanując je, dojrzewa­my” – podkreśla autorka.

Pierwszy archetyp w życiu człowieka – to Niewinny. Jest to życie przy­jemne, w atmosferze opieki i miłości. Inni ludzie są po to, by zaspokajać po­trzeby jednostki. Archetyp ten w życiu ludzi dorosłych łączy się z narcy­zmem i wiarą, że inni ludzie powinni być przyjaźni, opiekuńczy. Niewin­ność kończy się często upadkiem, rozczarowaniem, np. z powodu frustracji oczekiwań w stosunkach z rodzicami.

Niewinny, z powodu rozczarowań, np. związanych z życiem rodzinnym, przechodzi do stanu Sieroty. ?Sierota jest rozczarowanym idealistą, dla któ­rego rzeczywistość jest tym okrutniejsza, im lepsze było jego wyobrażenie o idealnym świecie” – pisze autorka. Sieroctwo prowadzi często do takich nałogów jak alkoholizm, narkomania itp. Łączy się ono z poczuciem bez­radności, lękiem, agresją, grami interpersonalnymi (np. mężczyzna, pracu­jąc w nielubianym zawodzie domaga się z tego powodu poświęceń od żo­ny).

Wędrowiec odbywa różne podróże typu zewnętrznego, np. zwiedza nie­znane mu okolice, kraje lub typu wewnętrznego, np. zmienia religie, grupy odniesienia. Zycie dla Wędrowca jest przygodą, nie wierzy on w autoryte­ty, szuka własnych prawd; w grupach jest często outsiderem. Pełnienie róż­nych ról umożliwia sprawdzenie, które role odpowiadają strukturze ja, a w związku z tym możliwe jest budowanie własnej tożsamości.

Wojownik, metaforycznie ujmując, dostrzega smoka i walczy z nim (wę­drowiec ucieka). Wojownik rozwija w sobie umiejętność walki, rozszerza swoje terytorium, stara się umocnić swoje siły fizyczne, intelektualne, co daje poczucie wyższości. Wojownik jest energiczny, stanowczy, realistycz­ny. Stale rywalizuje z innymi i kontroluje innych.

Męczennik kultywuje poświęcenie dla innych, cierpienie, wyrzeka się siebie, aby pomagać innym i ratować ich. Do męczenników należeli np. Chrystus, Gandhi. Męczennicy walczą o lepszy świat, dzięki ich wysiłkom tworzy się postęp społeczny, moralny, cywilizacyjny.

Mag charakteryzuje się tendencją do kreacji świata, siebie, własnego ży­cia. Jest on odpowiedzialny za te kreacje, traktuje świat jako własny dom, stara się żyć z nim w harmonii nie pozbywając się pokory i zaufania do lo­su. Mag, jak pisze autorka, ?potrafi wzbudzać w ludziach nadzieję, gdyż wie, że możliwe jest zbudowanie spokojnego, humanitarnego, sprawiedli­wego i przepełnionego troską o ludzi świata: przecież sam nauczył się spo­koju, troskliwości i szacunku dla siebie i innych”.

Autorka nie wartościuje poszczególnych archetypów. Pisze o podróży przez życie, w toku której pojawiają się, nie linearnie, lecz spiralnie, różne archetypy na mniej lub bardziej dojrzałym poziomie. Stwierdza, że we­wnętrzny bohater człowieka bywa często nie tylko Magiem, lecz dynamicz­ną syntezą innych archetypów.

Książka w zakończeniu zawiera ćwiczenia, które ułatwiają czytelnikowi autodiagnozę, jakie archetypy drzemią w nim i konfrontacje z innymi ar­chetypami na różnych poziomach. Np. Sierota obejmuje takie pozycje: ?Ważne jest być ostrożnym. Ludzie oszukają cię, jeśli tylko będą mieli ku temu okazję”, ?Często czuję, że inni mnie rozczarowują i zdradzają”. Mag: ?Zauważam, że gdy zmieniam moje postawy, moje otoczenie też się zmie­nia”. ?Odkryłem swój Cień, uzmysławiając sobie co irytuje mnie w in­nych”.

Książka C. S. Pearson ?Nasz wewnętrzny bohater” napisana pięknym językiem, pełna metafor i przykładów zaczerpniętych z literatury pięknej stanowi modną w USA próbę analizy życia ludzkiego z punktu widzenia nurtu tzw. ?nowej świadomości”, którego przedstawicielami są m.in. T. Roszak, G. Leonard, G. Bateson oraz znany u nas F. Capra, autor ?Zwrotnego punktu” (PIW 1987). Nurt ten prezentuje myślenie holistyczne, procesualne, dynamiczne, lansuje orientację humanistyczną i ekologiczną (chodzi tu o tzw. ekologię głęboką).

W tym ujęciu postęp wymaga, by zmieniał się i świat, i człowiek. Powin­na się zmienić ekonomia, kultura, społeczeństwo, aby bardziej służyć roz­wojowi człowieka. On sam powinien poszerzać i pogłębiać swoją świado­mość, zbliżyć się do natury, żyć zgodnie z naturą, mieć poczucie jedności z Kosmosem.

Archetypy ludzkie zarysowane przez Pearson w wielu fragmentach przypominają znane w psychologii typologie. Np. Wojownik przypomina Adlera dążenie do mocy i typ merkantylny Fromma. Niewinny i Sierota zbliżają się do typu Dziecka w ujęciu Berne’a (autor ten wyodrębnia typ Dziecka, Rodzica i Dorosłego). Mag przypomina typ produktywny From­ma, osobę samorealizującą się w ujęciu Rogersa oraz typ Dorosłego Berne’a. Pojęcia archetypu można w pewnych zakresach odnieść do kategorii stylu życia, sekwencji interakcji osoba – sytuacja w koncepcji Runyana oraz do nabytej tożsamości, np. w ujęciu Eriksona.

Pojęcie archetypu, bohatera, którymi operuje autorka, są nieprecyzyjne, mają one wyraźne filiacje literackie. Trudno je ściśle przełożyć na język współczesnej psychologii, np. na język schematów, auto schematu, samo­oceny, postaw, samoświadomości i nadać im sens operacyjny. Autorka ka­tegorie te w zasadzie odnosi do bytów mentalnych, ale w bliższych charak­terystykach łączy je z celami, obawami, reakcją na ?smoka” (chodzi o niebezpieczeństwa). Są to więc kategorie bardzo pojemne, wręcz wszystkoistyczne. Bardziej przypominają one literaturę niż ścisłe analizy psychologiczne. Niemniej mają one pewną wartość heurystyczną i inspiru­jącą, bowiem współczesna nauka operuje bardziej zliberalizowanymi kryte­riami prawdziwości i w sferze hipotetyczno-toretycznej dopuszcza znaczną swobodę poznawczą i twórczość wyzwoloną z rygorów falsyfikacji w stylu Poppera.

Ważnym mankamentem rysowanych przez autorkę archetypów jest oderwanie ich od realiów życia, od pełnionych ról i konkretnych stosunków międzyludzkich oraz od biologicznych podstaw osobowości i temperamen­tu. Bez szerszych analiz można przyjąć, że Wojownik często będzie należał do typu sangwinicznego i cholerycznego, Sierota i Niewinny – do typu fleg­matycznego. Można przypuszczać, że powiązanie omawianych archetypów z socjologiczną i biologiczną koncepcją losu ludzkiego prowadziłoby do po­głębionej i rozszerzonej charakterystyki bohaterów i sprzyjałoby realizowa­niu interesującego programu badawczego, dotyczącego przebiegu życia i mechanizmów rozwoju duchowego człowieka.