Uzależnienie od siebie

Przed psychologiem zajmującym się problematyką życia człowieka, je­go egzystencji, losu wyrasta ważne pytanie: jakie są istotne determinanty egzystencji i losu, jaki jest proces konstruowania określonej egzystencji (np. uczonego, polityka, narkomana) jaką rolę w tym procesie odgrywa sa­ma jednostka, jej osobowość, samoocena, obraz świata ściślej struktura ja, a jakie znaczenie mają stosunki społeczne, środowisko, kultura, historia. Z tego bogatego asortymentu pytań rozpatrzymy obecnie zagadnienie sto­sunku człowieka do siebie, oraz ?używanie” w związku z tym swej psychi­ki; ja, samoświadomości.

Człowiek stanowi system psycho-społeczny będący produktem niepo­wtarzalnych uwarunkowań i wpływów. Ta niepowtarzalna struktura wpły­wów sukcesywnie konstytuuje indywidualną strukturę osobowości. W mia­rę utrwalania tej struktury tworzy się określony stosunek do siebie oraz spe­cyficzne uzależnienie jednostki od samej siebie, dzięki któremu każda jed­nostka staje się często ?nieuleczalnym przypadkiem”.

Na czym polega od strony psychospołecznej wspomniane uzależnienie od siebie samej?. Zanim odpowiemy na to pytanie zastanówmy sie krótko nad samym pojęciem uzależnienia.

Uzależnienie oznacza proces, bądź jego efekt związany z wytwarzaniem się specyficznego związku między jednostką a jej czynnościami, zachowa­niem, bądź między jednostką a innymi ludźmi, który charakteryzuje się ograniczeniem pola świadomości, pola decyzyjnego i wyborem jednej tyl­ko, i to w sposób kompulsywny, alternatywy. Np. jednostka uzależniona od alkoholu w warunkach stresu dostrzega tylko alternatywę konsumpcji alko­holu, osobnik uzależniony od partnerki mimo kar i dyskomfortu szuka jej towarzystwa.

Uzależnienie od siebie obejmuje dwa istotne ogniwa: własną samoświa­domość uformowaną na podstawie określonej struktury ja i wybór, bądź re- petycję określonych zachowań, ich sekwencji, ogólnie określonego stylu życia. Styl ten obejmuje takie elementy jak stosunek do obowiązków zawo­dowych, rodzinnych, konsumpcję kulturalną, sposób spędzania wolnego czasu, dobór przyjaciół i znajomych itp.

Uzależnienie od siebie polega na kształtowaniu się potrzeb, nawyków, przyzwyczajeń egzystencjalnych; kultywowaniu określonego obrazu świata i własnej osoby, afirmowaniem określonych postaw, orientacji. Węzłową ro­lę w procesie uzależniania od siebie odgrywa samoświadomość. Obejmuje ona określone treści wewnętrzne i zewnętrzne przetwarzane za pomocą for­my indywidualnej, obronnej, zewnętrznej, refleksyjnej (por. Zaborowski 1996).

Uzależnienie od siebie polega na konsumpcji specyficznych treści we­wnętrznych i zewnętrznych przetwarzanych za pomocą określonych form. Zarówno treści jak i formy są produktem dotychczasowych doświadczeń i uformowanych w wyniku indywidualnej biografii struktury ja. Samoświa­domość w tym ujęciu jest ?używana” i wykorzystywana przez człowieka w specyficzny sposób po to by chronić ją przed lękiem, utrzymać pozytyw­ny nastrój. Tak więc jednostka za pomocą samoświadomości konserwuje siebie, swą tożsamość, przedłuża swoją psychiczną egzystencję fiksując się na utrwalonych schematach, postawach, stylach.

Jednostka na drodze autointerpretacji żyje w świecie własnych sądów, wyobrażeń, akceptuje mniej, lub bardziej świadomie własny kształt psy­chiczny i zajmowane miejsca. Życie jej staje się sekwencją repetycji, samo- wzmocnień, uprzedmiotowienia swej egzystencji i konsolidacją zafałszowa­nej obecności.

Uzależnienie od siebie polega od strony psychologicznej na kształtowa­niu się podmiotu zindywidualizowanego, sterowanego przez subiektywne doznania, specyficzne formy wyrażania siebie, wiarę we własne racje. Racja własna obejmuje sądy i oceny dotyczące sensu własnych celów, planów, uzasadnienia ich wartości. Racja własna połączona z określoną samowiedzą i samoświadomością kształtuje indywidualny styl istnienia i własną autonarrację broniącą i jednostkę przed osądem otoczenia i chroniącą pozytywny obraz siebie w warunkach niepowodzenia i zwątpienia. (Trzebiński 1992)