Autoschematy, autonarracja

Człowiek w miarę rozwoju fizycznego i psychicznego zdobywa rozległą wiedzę odnośnie własnej osoby, cech charakteru, temperamentu, uzdol­nień, umiejętności, typowych zachowań i przeżyć itp. Wiedza ta zdobywa­na jest na podłożu samoświadomości wewnętrznej i zewnętrznej. W pierw­szym przypadku poznajemy własne stany wewnętrzne, np. myśli, uczucia, nastroje, pragnienia, w drugim – własne zachowania, sposoby pełnienia ról, stosunki z innymi ludźmi. Poznawanie niektórych cech i postaw odbywa się poprzez integrację samoświadomości wewnętrznej i zewnętrznej (np. cechy odpowiedzialności, postawy altruizmu).

Część wiedzy dotyczącej własnej osoby przybiera postać autoschematów. Autoschematy kształtują się wokół ważnych fragmentów własnej oso­by, wyodrębniających ją z otoczenia społecznego. Mogą to być dla męż­czyzn – cechy męskie, np. odwaga, siła fizyczna, dla kobiet – uroda, gospo­darność. Autoschematy stanowią uogólnioną i skategoryzowaną wiedzę o własnej osobie opartą na własnych doświadczeniach i ocenach innych osób. Ułatwiają one szybsze przetwarzanie informacji, łatwiejsze ich pamię­tanie, przewidywanie własnych zachowań. Wywierają one również silny wpływ na zachowanie społeczne, dokonywane wybory, lub unikanie okre­ślonych sytuacji, ludzi. Osobnik, który posiada autoschemat osoby stanow­czej, asertywnej, pamięta z przeszłości swoje zachowania, zdecydowane, w sytuacji wyboru nie waha się zbyt długo, nie da sobą manipulować itp.

Autoschematy oddziałują również na proces autonarracji. Jednostka czę­sto w kontaktach społecznych opowiada o swoich przeżyciach, przygodach, lub o większych odcinkach życiowych. Zdarzają się też makroautonarracje dotyczące całego życia; zawarte są one w różnego typu wspomnieniach, dziennikach. Zajmowali się nimi często socjolodzy, w Polsce Znaniecki, Chałasiński, Szczepański. Ostatnio psycholog społeczny, W. Surażska, ze­brała i opracowała pamiętniki polskich działaczy samorządowych. Autorka pisze: ?Pamiętniki ukazują nam barwny teatr początków gminnej demokra­cji, pierwsze podziały w radach, knowania lokalnych opozycji, sukcesy i po­rażki wielkich projektów (Rzeczpospolita 49/96 Plus, minus).

Autonarracja powstaje pod wpływem osobowości jednostki, norm i wzorców kulturowych i aktualnej sytuacji, np. interpersonalnej. Jednost­ka opowiadając o konkretnym wydarzeniu lub swoim życiu, konstruuje nie­rzadko fabułę zawierającą takie elementy: cel – przeszkoda – przezwycięża­nie – wynik. Autonarracja ma charakter selektywny, często relacjonowane są fakty korzystnie świadczące o własnej osobie, pozytywnych cechach, oświetlające wady otoczenia społecznego, instytucji, aktualnej władzy. Au­tonarracja jest nierzadko próbą odgrywania określonej roli i występu przed audytorium mając na celu przekonanie go do określonej oceny osoby, wy­darzeń, wywołania współczucia, ewentualnie pomocy. Mój znajomy, boga­ty człowiek, ilekroć ktoś z jego bliskich znajomych opowiada o swoich pro­blemach i kłopotach, przerywa i pyta krótko: ?Ile pożyczyć?”

Autonarracja według znawców zagadnienia Mc Adamsa (1985) i Trze­bińskiego (1992) zawiera często własną konstrukcję historii życia, w której mieści się osobisty mit związany z zaspokojeniem ważnych potrzeb m.in, potrzeby afiliacji i kontroli.