Wolność i samoświadomość

Wolność była, jest i zapewne będzie tematem wielu artykułów i książek, których autorami są filozofowie, socjolodzy, ekonomiści, politolodzy, a rów­nież i psycholodzy. Literatura na ten temat jest olbrzymia i bez zakreślenia wstępnych definicji można się w niej zagubić i pomieszać różne wątki.

Odróżnijmy na wstępie wolność w znaczeniu obiektywnym i subiek­tywnym. Obiektywna wolność, np. polityczna, ekonomiczna, oznacza nie istnienie barier, zakazów, sankcji w określonej dziedzinie. Np. wolność po­lityczna łączy się z brakiem zakazu, kar za zakładanie partii, stowarzyszeń, ze swobodą słowa, wypowiadania opinii, nie istnieniem cenzury. Wolność ekonomiczna – to brak zakazów w organizowaniu działalności przemysło­wej, handlowej, gospodarczej, nie określanie w sposób odgórny cen, pary­tetu wymiany walut itp.

Wolność w znaczeniu subiektywnym polega na braku sądów, emocji, motywów hamujących zachowanie i działanie, ograniczających rozwój i sa­morealizację jednostki. Wolność ta według Jaspersa łączy się z uświadomie­niem sobie przez jednostkę warunków i możliwości działań i autentycznym wyborem. Poniżej zajmiemy się tą drugą kategorią wolności dostrzegając jej liczne związki z wolnością obiektywną.

Funkcja samoświadomości

Subiektywne ujęcie wolności prowadzi do rozpatrzenia związków mię­dzy wolnością a samoświadomością. To, czy człowiek ceni mniej lub bar­dziej wolność, czy sądzi, że ma możliwość wyboru działań, czy potrafi wy­zwolić się z wpływu otoczenia, rodziny, czy bierze odpowiedzialność za sie­bie, swoje wybory zależy w dużym stopniu od treści i form jego samoświa­domości.

W samoświadomości można wyodrębnić treści wewnętrzne (np. myśli emocje, pragnienia) i zewnętrzne (np. własne zachowanie, stosunki spo­łeczne). Treści wewnętrzne i zewnętrzne mogą być przetwarzane na dro­dze: a) indywidualnej – w sposób personalny, emocjonalny na podłożu struktury ja; b) obronnej – na podłożu lęku, zagrożenia; c) zewnętrznej – w sposób opisowy, zobiektywizowany; d) refleksyjnej w oparciu o wartości, pojęcia ogólne.

Wracając do przykładu hazardzisty, nie trudno ustalić, że jego poczucie wolności jest zniekształcone, ograniczone, kompulsywne, gdyż funkcjonu­je głównie w obrębie samoświadomości obronnej wewnętrznej (nerwicowe pragnienie odegrania się) i zewnętrznej (uporczywa gra w Toto Lotka).

Na podobnej zasadzie funkcjonują inne uzależnienia, np. alkoholizm, narkomania, nerwice kompulsywne; we wszystkich tych przypadkach po­czucie wolności jest zdeformowane, zdegradowane. Zamiast świadomego, refleksyjnego wyboru pojawia się myślenie obronne, przymus powtarzania, które ograniczają autonomię, podmiotowość i uniemożliwiają funkcjonowa­nie innych pragnień i aspiracji, w tym samorealizację i życie na poziomie pełnej samoświadomości.