Układ nerwowy i mózg

Układ nerwowy obejmuje dwa systemy: ośrodkowy i obwodowy. Ośrod­kowy system składa się z mózgu i rdzenia kręgowego; jego funkcja polega na integrowaniu różnych części ciała. Obwodowy układ obejmuje włókna nerwowe łączące układ ośrodkowy z receptorami, a więc komórkami wraż­liwymi na bodźce zewnętrzne i mięśniami, dzięki którym organizm wyko­nuje ruchy i czynności umożliwiające przystosowanie do otoczenia. Obwo­dowy układ nerwowy reguluje również funkcjonowanie narządów we­wnętrznych: gruczołów, serca, mięśni gładkich, układu krwionośnego. Au­tonomiczny układ nerwowy obejmuje część trzewną układu obwodowego; wyodrębnia się w nim układ sympatyczny i parasympatyczny, które połą­czone są z pniem mózgu i rdzeniem kręgowym. Powyższe układy działają przeciwstawnie. Układ parasympatyczny np. pobudza trawienie, wydalanie niestrawionych produktów, układ sympatyczny działa przeciwstawnie – ha­muje procesy trawienne.

Ośrodkowy układ nerwowy obejmuje neurony i synapsy w obrębie mó­zgu i rdzenia kręgowego.

Jedną z ważnych funkcji mózgu jest regulowanie zachowań orientacyj­nych, za pomocą których organizm zwraca uwagę na zmiany w środowisku. U podłoża zachowań orientacyjnych leży wzrost wrażliwości, np. rozszerze­nie źrenic, zmiany aktywności elektrycznej w mięśniach i mózgu, rozsze­rzenie naczyń krwionośnych w mózgu i zwężenie w kończynach. Reakcję orientacyjną wywołują nowe bodźce, bodźce o dużej sile, bodźce konflikto­we, a więc takie, które zostały skojarzone równocześnie z nagrodami i kara­mi, bodźce sygnałowe o specjalnym znaczeniu. Reakcje orientacyjne od­grywają ważną rolę życiową, ułatwiają przystosowanie do środowiska i prze­trwanie organizmu. Zakłócenia w orientacji, m.in. w związku z osłabieniem receptorów, niewłaściwym różnicowaniem bodźców, wadliwą generacją, destabilizują równowagę organizmu ze środowiskiem i osłabiają szanse utrzymania zdrowia a niekiedy i życia.

Mózg składa się z dwóch półkul, które połączone są ciałem modzelowatym. W półkulach wyodrębnia się płat czołowy, skroniowy, ciemieniowy i potyliczny. Funkcje słuchowe są zlokalizowane w płacie skroniowym, wzrokowe – w płacie potylicznym, funkcje ruchowe – w rejonach mózgu przed bruzdą Rolanda. W pozostałych obszarach znajdują się pola kojarze­niowe, które są podłożem integracji funkcji poznawczych i ruchowych.

Lewa półkula mózgu kontroluje prawą stronę ciała, prawa półkula – kon­troluje lewą stronę. W lewej półkuli zlokalizowane są funkcje poznawcze, językowe związane z myśleniem linearnym. W prawej półkuli dominują procesy nielinearne, niewerbalne, związane z intuicją, wyobraźnią, widze­niem przestrzennym i regulacją czynności motorycznych.

Prof. R.E. Ornstein (1972) stwierdził, że kultura zachodnioeuropejska zorientowana na sferę werbalną, racjonalną, powiązana jest z lewą półkulą, podczas gdy kultura wschodnia, m.in. wyrażająca się w wierzeniach religij­nych Zen i Jogi, oparta jest na półkuli prawej.

W mózgu występują dwa antagonistyczne procesy pobudzania i hamo­wania, procesy te są podstawą złożonych czynności mózgu, m.in. analizy i syntezy. Na podłożu procesów analizy i syntezy funkcjonuje świadomość i samoświadomość człowieka, które integrują różne sfery osobowości i regu­lują celową działalność. Według Cricka i Kocha (1990) integracja czynności nerwowych w mózgu łączy się z uwagą, która synchronizuje pobudzenia neuronalne.