Samoświadomość i odpowiedzialność

Człowiek w przeciwieństwie do innych istot żywych ma możność wybo­ru określonej wizji siebie, własnego życia, partnerów i grup odniesienia. Po­siada też wolność samookreślenia się, wyboru wartości naczelnych racji ży­ciowych i związanych z nim celów i zadań. Jego wybory i samookreślenie mogą być mniej lub bardziej autentyczne, podmiotowe. Nieautentyczne, zafałszowane są wybory sterowane przez innych, fałszywe ambicje, mecha­nizmy obronne ogólne przez nieadekwatną zafałszowaną samoświadomość.

Oczywiście, wybory i decyzje są różnej wagi, wybory w sprawach zasad­niczych, np. wybór stylu życia, partnera, zarobku, może przesądzić o prze­biegu życia i losie człowieka. Bogata, zróżnicowana, wrażliwa samoświado­mość wewnętrzna i zewnętrzna powiązana z różnymi formami, uwzględnia­jąca własne cechy, wartości, preferencje oraz warunki zewnętrzne i społecz­ne, w jakich jednostka żyje, umożliwiają dokonanie trafnych, adekwatnych wyborów i wzięcie za nie odpowiedzialności. Szczególną rolę odgrywa tu sa­moświadomość refleksyjna odnosząca się do myślenia abstrakcyjnego i war­tości, np. integrująca treści wewnętrzne z zewnętrznymi.

Jak pisze Rollo May (1992): ?Samoświadomość implikuje samotranscendencję. Jedno nie może istnieć bez drugiego … jedynie świadomość siebie jako będącego w świecie implikuje zdolność do stanięcia na zewnątrz i spojrzenia na siebie i swe położenie, co z kolei określa i prowadzi człowie­ka przez nieskończoną różnorodność możliwości” (str. 186).

Odpowiedzialność człowieka za swe wybory zarówno te istotne o zna­czeniu życiowym jak i te mniej ważne polega na istnieniu związku między wyborami a następującymi po nich wydarzeniami, które traktuje się jako skutki. Przyjmuje się, że jednostka przejawiając intencje, plany, cele, uświadamia je sobie i orientuje się w pewnym stopniu, jakie mogą być kon­sekwencje określonych decyzji, wyborów. O pełnej odpowiedzialności mó­wi się wówczas, gdy jednostka działa autonomicznie, gdy jej wybory nie wynikają z pełnienia ról, nacisków otoczenia, przymusowych sytuacji.

Spośród wyborów i decyzji powiązanych z osobistą odpowiedzialnością do szczególnie ważnych należą wybory życiowe, np. wybór zawodu, pracy, małżonka oraz wybory moralne, np. decyzja wierności, lojalności, czy zdra­dy przyjaciela. Jednostka ponosi odpowiedzialność, gdy ma możność i swo­bodę wyboru zachowań, działań. Np. osobnik uwięziony może zdradzić bli­skich, lub nie zdradzić, osobnik rozwiedziony może ponownie ożenić się lub nie ożenić się, osobnik, który potrącił samochodem przechodnia, może się zatrzymać i pomóc mu lub nie zatrzymać.

Poczucie wolności i swobody może lokować się w treściach wewnętrz­nych lub zewnętrznych i być przetwarzane za pomocą formy indywidual­nej, obronnej, wewnętrznej i refleksyjnej (por. Zaborowski 1989). Istnieją znaczące różnice indywidualne dotyczące tego, jak poszczególne jednostki postrzegają własną wolność i związane z nią wybory. U osób, u których do­minują treści wewnętrzne (należą do nich m.in. introwertycy, księża, za­konnicy, pisarze), poczucie wolności funkcjonuje na podłożu treści we­wnętrznych; jest ono intensywne i niedookreślone w związku z mechani­zmami indywidualizacji i subiektywizacji. W związku z tym poczucie odpo­wiedzialności również jest bardziej uwewnętrznione, dotyczy własnych standardów i aspiracji. I tak pisarz, który ma intensywne życie wewnętrzne i dysponuje dużą wolnością w decydowaniu o czym i jak będzie pisał, od­powiedzialność za własną pracę i jej efekty będzie odnosił do własnych standardów i aspiracji. Przeciwnie rzecz wygląda u osób funkcjonujących głównie na podłożu treści zewnętrznych. Ich poczucie wolności jest bar­dziej uspołecznione i zobiektywizowane, a odpowiedzialność bazuje na kryteriach i normach społecznych. Np. polityk podejmujący decyzje w sprawie podatku dla różnych grup społecznych i majątkowych posiada na ogół ograniczone poczucie wolności zewnętrznej, a jego poczucie odpowie­dzialności dotyczy społecznych skutków jego decyzji.