Organizm i psychika

Organizm i procesy fizykochemiczne i fizjologiczne funkcjonujące w nim są ściśle powiązane z procesami psychicznymi, świadomością, osobo­wością. Istnieją przeciwstawne koncepcje ujmujące relacje między organi­zmem a psychiką. Paralelizm psychofizyczny przyjmujący, że procesy fi­zyczne i psychiczne są samodzielne i niezależne, stanowi koncepcję ana­chroniczną w świetle współczesnej nauki.

Przyjmuje się obecnie, że organizm i psychika wzajemnie na siebie od­działują i że interakcja ta ma charakter dynamiczny zmierzający w warian­cie optymalnym do stanów względnej równowagi, która znajduje wyraz w zdrowiu czyli dobrostanie psychofizycznym.

Poniżej przedstawimy szkicowo ważniejsze aspekty wzajemnych zależ­ności między organizmem i psychiką, eksponując m.in. zjawiska wskazują­ce na zakłócenia funkcjonowania tych związków.

Dotlenianie organizmu

Prawidłowe funkcjonowanie organizmu jest ściśle związane z dopły­wem tlenu. Niedotlenienie wywołuje zmiany zarówno somatyczne jak i psychiczne, m.in. zmniejszenie zawartości adrenaliny, osłabienie mięśni oddechowych, złe samopoczucie, spadek wydajności umysłowej, drażliwość uczuciową. U taterników, którzy wspinają się na wyższe szczyty bez masek tlenowych, pojawia się duże zmęczenie, bóle głowy, nudności, apa­tia, halucynacje słuchowe i wzrokowe.

Podczas wysiłku istnieje większe zapotrzebowanie na tlen; w stanie spo­czynku wystarcza 1/4 litra tlenu na minutę, w czasie pracy, wspinaczki po­trzeba około 4 litrów tlenu na minutę. U ludzi wytrenowanych rytm odde­chowy jest w toku wysiłków bardziej równomierny niż u ludzi nie wytreno­wanych. Rytm ten regulowany jest przez korę mózgową, w toku treningu utrwalają się odpowiednie odruchy warunkowe; osobnicy niewytrenowani starają się na podłożu samoświadomości regulować rytm oddechowy zależ­nie od rodzaju i intensywności wysiłku. Zużycie tlenu osobników wytrenowanych w warunkach normalnych jest mniejsze niż osobników niewytrenowanych, w sytuacjach trudnych, zwiększonego wysiłku zależność ta ulega odwróceniu, co oznacza, że osobnicy wytrenowani mogą optymalizować do­tlenienie wówczas, gdy organizm tego potrzebuje.

Sposób oddychania i dopływu tlenu zależy również od (typu) budowy fi­zycznej i cech osobowości. Uczony francuski Sigaud wprowadził podział lu­dzi na typy konstytucjonalne zależnie od przewagi w rozwoju po­szczególnych układów. Typ oddechowy posiada rozwiniętą klatkę piersio­wą i obszerną twarz z wielkim nosem (typy trawienne, mięśniowe i mózgo­we posiadają rozwinięte odpowiednie organy: brzuch, mięśnie, głowę).

Jednostki ambitne, dominatywne, autokratyczne przejawiają zaburzony rytm oddychania z przewagą wdechu nad wydechem. Sprzyja to zakłóce­niom równowagi fizjologicznej, szczególnie w warunkach stresu. Destruk­tywny wpływ na zdrowie wywiera powstrzymywanie wdechu i wydechu, co ma miejsce u osób zahamowanych, lękowych, defensywnych.

Właściwe doprowadzenie tlenu do organizmu, oddychanie świeżym po­wietrze ma ważne znaczenie szczególnie w pracy twórczej. Pisarze, artyści, uczeni chętnie pracują w ośrodkach podmiejskich, na wsi. Dotlenienie mó­zgu sprzyja aktywizacji myślenia twórczego, intensyfikacji pamięci, wy­obraźni, intuicji. Piszący te słowa niektóre swoje koncepcje teoretyczne opracował bądź w podwarszawskiej miejscowości (Izabelin), bądź w czasie wakacyjnych pobytów w Polanicy.