Ograniczenia badań empirycznych

Badania empiryczne, w tym eksperymentalne, nad poczuciem wolności prowadzi się w psychologii społecznej i psychologii osobowości od przeszło 20 lat. Zgromadzono obszerny materiał dotyczący zależności między różny­mi zmiennymi związanymi z wolnością (np. między swobodą wyboru a licz­bą i jakością alternatyw, między pragnieniem i intencjami a poczuciem wol­ności, między czynnikami zewnętrznymi np. naciskiem, zagrożeniem a wolnością wyboru. Opracowano też kilka ogólniejszych koncepcji wyja­śniających funkcjonowanie poczucia wolności (por. Kofta 1993). Np. znany psycholog Steiner (1979) wyodrębnił wybór alternatywny, dyskryminatywny i autonomiczny i stwierdził, że łączą się one z odmiennymi pragnienia­mi wolności.

Badania psychologiczne nad wolnością przeprowadzane są na ogół w sztucznych warunkach laboratoryjnych. Np. przekonywano osoby bada­ne co do zajęcia określonego stanowiska i badano wpływ tej perswazji na postawy lub pomagano osobie badanej w pracy i badano wpływ przysługi na wzajemność (przysługa może wywołać opór). Przenośność wielu badań do realnych warunków życiowych, w których określona osoba o takich a nie in­nych doświadczeniach życiowych, cechach osobowości znajdująca się w konkretnych warunkach społecznych, ekonomicznych dokonuje wyboru, jest często problematyczna.

Wprowadziliśmy w innym miejscu tej pracy kategorię miejsca życiowe­go, przez które rozumiemy aktualną sytuację tu i teraz rozpatrywaną w wy­miarach biologicznych, psychologicznych, społecznych. Człowiek jest isto­tą samoświadomą, odpowiedzialną mniej lub bardziej za swą egzystencję. Jego poczucie wolności i wybory podlegają realnym ograniczeniom (np. osobnik kulawy nie będzie uprawiał biegów, a jednostka pozbawiona słu­chu i głosu nie będzie śpiewakiem operowym). Często poczucie wolności jednostki podlega redukcji i ograniczeniom na skutek zniekształconych tre­ści i form samoświadomości i związanych z nimi mechanizmów obronnych. Miejsce życiowe ocenione przez jednostkę jako właściwe łączy się często z pozytywną samooceną i dodatnim nastrojem, co sprzyja wytwarzaniu większego poczucia wolności niż miejsce oceniane jako niewłaściwe. Na tej podstawie jednostki odrzucane w rodzinie, osoby znajdujące się w trudnych warunkach materialnych, potępiane społecznie z powodu inności, np. cho­roby psychicznej, wykazują defektywną, ograniczoną samoświadomość o przewadze treści obronnych, co utrudnia dokonywanie świadomych, doj­rzałych wyborów i ogranicza poczucie wolności. Dziecko odrzucone w ro­dzinie, bite i głodzone przejawia często niską samoocenę i samoświadomość ograniczoną i zniekształconą, dostosowaną do negatywnych warunków, w jakich żyje, co utrudnia mu np. dobrą naukę, przyjaźnie z pozytywnymi kolegami, a ułatwia zbliżanie się do kolegów zdemoralizowanych, wchodzą­cych na drogę przestępczości. W przeważającej masie przypadków byt, miejsce życiowe określają samoświadomość i poczucie wolności, a nie od­wrotnie.

Wybitny filozof Jaspers podkreślał, że wolnością jest już ?sama intencja uwolnienia swego ?ja”. Pewne jednostki mimo obniżonej samooceny, defektywnej samoświadomości mogą , np. przed wpływem kontaktów z oso­bami wartościowymi, lektury, filmu, nie godzić się na swe aktualne miejsce życiowe i przejawiać zaczątkową wolność wewnętrzną i samoświadomość korektywną. Zwiększa się u nich poczucie swobody wyboru, przełamują bariery bezradności i próbują wybierać inną wersję siebie, inne miejsce ży­ciowe. Dobrą ilustracją tych prawidłowości są m.in. losy Geneta, który był przez wiele lat przestępcą, a następnie po ?przebudzeniu” został znanym pisarzem.