Natura ludzka

W świecie istot żywych człowiek stanowi gatunek specyficzny. Wybit­ny filozof R. Ingarden w ?Książce o człowieku” (1987) pisał: ?Człowiek ist­nieje i żyje na granicy dwu istot różnych, z których tylko jedna zdaje się sta­nowić jego człowieczeństwo, a druga – niestety jakby więcej realna niż pierwsza pochodzi z jego zwierzęcości i warunkuje tam ją”.

Z. Spendel psycholog z młodszej generacji (1987) zastanawiając się nad problematyką natury ludzkiej podkreśla, że we współczesnej psychologii zdobywa uznanie aktywistyczno-poznawcza koncepcja człowieka. Według tej koncepcji człowiek ?aktywnie kieruje swoim postępowaniem opierając się na przetwarzaniu informacji o sobie i swoim otoczeniu”. Kate­goria podmiotu, a więc osoby inicjującej i kontrolującej swoje zachowanie, stała się centralną kategorią w psychologii.

Spendel poszukując treści konstytutywne natury ludzkiej upatruje je w relacji pomiędzy strukturą biopsychiczną a strukturą sytuacji w środowi­sku człowieka. System tych relacji autor traktuje jako dynamiczną struktu­rę funkcjonalną. Do właściwości dynamicznych natury ludzkiej należy, we­dług autora, spójność i ciągłość doświadczenia, jednostkowość, aktywność, niezależność, kompetencja i wspólnotowość.

Nie ulega wątpliwości, że natura ludzka ma swe odpowiedniki w samo­świadomości, czyli w treściach i formach przetwarzania informacji o sobie. W teorii treści i form samoświadomości wyodrębniono treści wewnętrzne (np. myśli, emocje, pragnienia) i treści zewnętrzne (np. role, stosunki spo­łeczne, zachowania) i formy indywidualną (emocjonalną personalną), obronną (opartą na lęku), zewnętrzną (zobiektywizowaną) i refleksyjną (uogólnioną).

Z. Spendel dynamiczne własności natury ludzkiej (standardy) ujmuje teoretycznie jako psychiczne dynamizmy poznania i zachowania generują­ce modele relacji podmiotu z otoczeniem, energetyzujące i ukierunkowu­jące zachowania oraz fenomenologicznie jako specyficzne stany świadomo­ści. Spróbujemy w oparciu o teorię CF zanalizować te drugie.

Spójność i ciągłość zachowania polega od strony fenomenologicznej na tworzeniu zwartego obrazu siebie, mimo zmienności zachowania w różnych sytuacjach. Jednostka na podstawie samoświadomości refleksyjnej we­wnętrznej i zewnętrznej kształtuje sądy ogólne dotyczące względnej stało­ści własnej osoby, gdyż pamięta wiele swoich przeżyć wewnętrznych i za­chowań przetworzonych w sposób indywidualny, obronny, zewnętrzny.

Jednostkowość polega na doświadczaniu własnej odrębności i tożsamo­ści. Doświadczenie to jest efektem zarówno samoświadomości indywidual­nej i refleksyjnej wewnętrznej i zewnętrznej. Na podłożu samoświadomo­ści indywidualnej i refleksyjnej zewnętrznej jednostka ocenia podobień­stwo i różnice między sobą a innymi i ustala w sposób intuicyjny, przeży­ciowy (Epstein 1980) lub w sposób abstrakcyjny podobieństwa i różnice między sobą a innymi.

Aktywność łączy się z zaspokajaniem potrzeb poprzez oddziaływanie na środowisko i na siebie. Aktywność jest generowana przez napięcia poznawczo-emocjonalne związane z rozbieżnością informacyjną. Aktywność może mieć różną podstawę samoświadomościową i być efektem rozbieżności in­formacji przetwarzanych na treściach wewnętrznych i zewnętrznych, od­dzielnie bądź łącznie w obrębie różnych form. Motywacja wewnętrzna (Dę­ci, Ryan 1985) oparta jest na treściach wewnętrznych i zewnętrznych prze­twarzanych w sposób indywidualny. Aktywność generowana przez różne treści i formy samoświadomości ma różną siłę i trwałość. Zmienną modyfi­kującą jest tu m.in. łatwość lub trudność zadania (por. Hyland 1988).

Niezależność polega na autodeterminacji, poczuciu wolności wyboru, autonomii. Źródłem zachowania są tu związane z ja potrzeby, zadania, uczucia generujące poczucie wewnętrznej kontroli. Tak rozumiana nieza­leżność oparta jest głównie na samoświadomości indywidualnej i refleksyj­nej wewnętrznej i zewnętrznej. Jednostka funkcjonująca na podłożu tych typów samoświadomości jest aktywnym podmiotem (aktorem) a nie obser­watorem.

Kompetencja może być traktowana jako efektywność myślenia i działa­nia. Człowiek posiada potrzebę kompetencji, która przejawia się w proce­sie uczenia się i nabywania wiedzy i umiejętności w podejmowaniu trud­nych zadań. Kompetencja jest produktem integracji samooceny odniesio­nej do warunków i zadań; funkcjonuje ona na podłożu samoświadomości in­dywidualnej zewnętrznej i refleksyjnej, przy czym istotą jej jest integracja treści wewnętrznych z zewnętrznymi. Mamy tu do czynienia z relacyjną funkcją standardu kompetencji.

Wspólnotowość polega na tendencji człowieka do utrzymywania relacji z innymi ludźmi, współpracy z nimi, przystosowania do życia społecznego, aktywności w grupach i społecznościach. Wspólnotowość funkcjonuje głównie na podłożu treści zewnętrznych przetworzonych w sposób ze­wnętrzny i refleksyjny. Jednostka współżyjąc i współpracując z innymi, przystosowuje się do norm społecznych, musi integrować własne potrzeby i cele z potrzebami i celami innych ludzi, co implikuje aktywizację treści zewnętrznych i ich dominację nad treściami wewnętrznymi. Treści te mu­szą być przetwarzane w sposób uspołeczniony, zobiektywizowany, przy re­cesji elementów emocjonalnych i personalnych.