Motywacja proaktywna i awersyjna

Osobowość ma niewątpliwie podstawy biologiczne; teoria temperamen­tu Strelaua (1987) lub teoria Eysencka (1967) wprowadzająca dwa podsta­wowe wymiary osobowości (ekstrawersję i neurotyczność) próbowały eks­plorować te aspekty osobowości.

W ostatnich latach duże zainteresowanie wśród psychologów wywołała teoria wybitnego psychologa angielskiego Gray’a (1990). Teoria ta wskaza­ła na indywidualne różnice w zakresie neurologicznych systemów regulują­cych zachowanie w odpowiedzi na bodźce zewnętrzne; pierwszy system łą­czył się z proaktywną motywacją (impulsywność), drugi z motywacją awersywną (niepokojem).

System określany terminem BAS (behavioral activation system), oparty na przewodnictwie dopaminergetycznym, wrażliwy jest na pozytywne sy­gnały, nagrody, unikanie kar. Jego aktywacja sprzyja regulacji zachowań ce­lowych i połączona jest z emocjami nadziei, zadowolenia – ogólnie z pozy­tywnymi emocjami.

System awersyjnej motywacji określany terminem BIS (behavioral inhi­bition system) oparty na podłożu septohipocampol i jego rozgałęzieniach w pniu mózgu. System ten stanowi mechanizm kontrolujący doświadczenie niepokoju na bodźce wyzwalające niepokój. Bodźce te stanowiąc sygnały kary, braku nagród wywołują powstrzymanie się od osiągania celów. Sys­tem powyższy łączy się z emocjami negatywnymi lęku, frustracji.

Teoria Gray’a wywołała duże zainteresowanie wśród psychologów; jej założenia przenoszono na teren psychopatologii. Na przykład zawyżona wrażliwość typu BIS łączy się z zaburzeniami depresyjnymi, zawyżona wrażliwość typu BAS może być powiązana z socjopatią, ze względu na sła­bą kontrolę impulsów.

System Gray’a regulujący aktywację behawioralną łączy z kategorią impulsywności. Carver i White (1994) stwierdzają, że termin impulsywność jest nieadekwatny, gdyż zachowanie impulsywne nie powinno być wypro­wadzone tylko z wrażliwości na bodźce typu BAS, opiera się ono na innych mechanizmach. Według autorów wrażliwość typu BIS i BAS należy rozpa­trywać w perspektywie codziennych doświadczeń życiowych. Szczególnie motywacja BIS może być łączona ze skłonnością do przeżywania niepoko­ju; skłonność tę bada m.in. szkala MAS Taylor (1953). Niemniej jednak nie ma tu całkowitej adekwatności. Tak więc według Carvera i White’a zarów­no motywacje BIS, jak i BAS wymagają konstrukcji adekwatnych i specy­ficznych narzędzi. Dotychczasowe próby w tym zakresie, np. Clomingera (1987) autorzy uznają za niewystarczające pod względem trafności teore­tycznej i psychometrycznej rzetelności.

Te motywy skłoniły autorów do konstrukcji własnych skal do badania wrażliwości typu BAS i BIS. Przy konstruowaniu skali BAS autorzy uwzględnili tendencję do zachowań proaktywnych, celowych, np. znalazły się tu pozycje: ?realizuję bezpośrednio to, co pragnę” (wrażliwość na nagro­dę), ?gdy osiągam to, co pragnę, staję się podniecony i energiczny” (proaktywność), ?próbuję rzeczy nowych, gdy sądzę, że to będzie przyjemne” (poszukiwanie przyjemności). W skali BIS autorzy uwzględnili wrażliwość na negatywne zjawiska, kary, np. ?krytykowanie boli mnie mocno”. Skala BIS jest jednowymiarowa, skala BAS zawiera trzy podskale: podskalę na­gród, podskalę napędu (drive), podskalę przyjemności (fun).

Analizę czynnikową przeprowadzono na próbie 732 studentów kole­gium. Analiza wykryła cztery czynniki, współczynniki rzetelności alpha są wystarczające. Podskale w skali BAS korelowały się w granicach 36-41, ska­la BIS korelowała ujemnie z podskalą napędu – 12, z poszukiwaniem przy­jemności – 08 i z reakcją na nagrodę 28. Tak więc zgodnie z teorią Gray’a skale BIS i BAS były względnie niezależne.

Badania korelacyjne nad relacjami skal BIS i BAS z innymi zbliżonymi skalami, np. skalą ekstrawersji, LOT, NMPI, GTS, TPQ, wykazały, że po­siadają one trafność konwergencyjną i dyskryminacyjną. Szczególnie dużą korelację wykazała skala BIS ze skalami badającymi niepokój. Skala BAS najsilniej korelowała ze skalą poszukiwania satysfakcji (fun seeking), eks­trawersji i poszukiwań nowości.

Autorzy posługiwali się również metodą eksperymentalną w celu okre­ślenia predykcyjnej wartości skali BIS w odniesieniu do zachowania nerwi­cowego pod wpływem kar i predykcyjnej wartości skali BAS w związku z przeżyciem satysfakcji pod wpływem nagród (chodziło tu o antycypacje otrzymania, poza tzw. kredytem, nagrody za wyższe osiągnięcia, m.in. w za­daniach badających inteligencję). Skala BAS była lepszym narzędziem do badania pozytywnych emocji w odpowiedzi na bodźce nagradzające niż skala ekstrawersji.

W badaniach Carvera i White’a skoncentrowano się na wpływie syste­mu motywacyjnego BIS i BAS na przeżycia emocjonalne; autorzy stwier­dzają jednak, że są ?inne ważne manifestacje funkcjonowania tych dwóch systemów. Systemy te oddziałują na generowanie lub współdeterminację otwartego zachowania”.

Nie ulega wątpliwości, że próba psychologicznej operacjonalizacji zało­żeń fizjologicznej teorii Gray’a i skonstruowanie rzetelnych i trafnych skal BIS i BAS zasługuje na pozytywną ocenę w aspekcie teoretycznym i meto­dologicznym. Na tej drodze stworzony zostałby pomost między nowocze­sną fizjologią mózgu a psychologią emocji i motywacji. Przyszłe badania wykryją zapewne, czy powiązana z teorią Gray’a kategoria impulsywności nie wymaga reanalizy.

Wydaje się, że istnieją również zależności między systemami motywa­cyjnymi BIS i BAS a typami samoświadomości. Treści wewnętrzne i forma obronna mogą silniej korelować z motywacją BIS, podczas gdy treści ze­wnętrzne i formy indywidualna i zewnętrzna mogą ściślej kojarzyć się z mo­tywacją BAS. Problemy te wymagają rzetelnych badań empirycznych.

Nie ulega wątpliwości, że motywacja typu BAS i BIS posiada rozległe skutki zarówno w skali społecznej jak i indywidualnej (por. rozdział o war­tości).