Choroby psychosomatyczne

Związki między psychiką a organizmem szczególnie wyraźnie występu­ją w chorobach psychosomatycznych. Są to choroby, w których etiologii du­żą rolę odgrywają napięcia emocjonalne, frustracje, zakłócenia w zaspokaja­niu różnych potrzeb psychicznych, np. potrzeby bezpieczeństwa, afiliacji, uznania.

Stwierdzono, że szczególną podatność na stresy wykazuje przewód po­karmowy, układ krwionośny, oddechowy. Owrzodzenie układu pokarmo­wego, nadciśnienie, choroba wieńcowa – to typowe choroby psychosoma­tyczne. Np. wrzody żołądka mają swą przyczynę w nadmiernym wydziela­niu w stanie stresu soków trawiennych uszkadzających ścianki żołądka. Często cytowane są eksperymenty na małpach Brady’ego (1958), w których te małpy, które były drażnione prądem elektrycznym i które stale przeży­wały napięcie związane z odpowiedzialności za wyłączanie prądu (co zosta­ło wyuczone), nabyły owrzodzenia żołądka i dwunastnicy.

Zaburzenia psychosomatyczne zależą od wielu czynników psychicznych i somatycznych. Organizm zdrowy, odżywiony będzie w mniejszym stopniu podatny na te zaburzenia niż organizm osłabiony, źle odżywiany. Podobnie wyższy poziom samowiedzy i samoświadomości, dojrzałości emocjonalnej i społecznej przeciwdziała zaburzeniom psychosomatycznym.

Podatność na te zaburzenia zwiększa się wówczas, gdy pojawia się fru­stracja ważnych potrzeb i wartości jednostki, gdy stres jest silny i trwa dłuż­szy czas, gdy występuje proces samookłamywania się, tłumienia i wypiera­nia emocji, np. lęku, wrogości. Innym ważnym czynnikiem jest słabość układu nerwowego (łączy się ona z silnym napięciem emocjonalnym w re­akcji na bodźce stresowe); jednostki o słabym układzie często cierpią na za­burzenia psychosomatyczne.

Psycholodzy (por. Zimbardo 1994) wyodrębnili osobowość typu A cha­rakterystyczną dla osób o predyspozycjach do zawału. Odznaczają się one skłonnością do rywalizacji, dominacji, niecierpliwością, brakiem zaufania do innych. Żyją w stałym pośpiechu, stresie, wyolbrzymiają własne proble­my i zagrożenia. Sprzyja to nadmiernemu wydzielaniu adrenaliny, która wywołuje skurcze naczyń wieńcowych i przyspieszony rytm serca. Nadmiar adrenaliny powoduje zwężenie naczyń krwionośnych i hamuje przepływ krwi, co może wytwarzać skrzepy i prowadzić do zawału. Z badań nad oso­bowością typu A przeprowadzonych wśród 900 mężczyzn w 1984 r. wynika wniosek, iż można modyfikować tego typu osobowość przez wprowadzenie do treści samoświadomości sądów o hierarchii problemów, potrzebie dy­stansu wobec siebie i własnego życia, a więc wytworzyć właściwą samoświa­domość typu refleksyjnego (wśród grupy mężczyzn, u których pojawiła się tego typu samoświadomość, liczba zawałów zmniejszyła się o połowę).