Związki treści z formami

Człowiek przeżywa aktualnie i przeżywał w toku swego życia różne tre­ści wewnętrzne i zewnętrzne. Pewne treści, które w warunkach normal­nych funkcjonują w obrębie treści wewnętrznych, np. myśli, emocje, pra­gnienia, mogą przekształcić się w treści zewnętrzne. Może być też odwrot­nie, treści zewnętrzne mogą przekształcać się w treści wewnętrzne. I tak jednostka może przeżywając złość starać się rozładować ją atakując żonę, która spóźniła się z obiadem, w innych warunkach, gdy żona zwróciła jej uwagę, że nie dba o czystość w domu, może przeżywać niechęć do żony.

Ogólnie biorąc treści wewnętrzne i zewnętrzne funkcjonują w ścisłym związku z formami, za pomocą których są przetwarzane, a więc formą indy­widualną, obronną, refleksyjną. Związki te przedstawia tabela 1.

Formy Treści
wewnętrzne zewnętrzne
Indywidualna 1 2
Obronna 3 4
Zewnętrzna 5 6
Refleksyjna 7 8

Model związków treści samoświadomości z formami

TABELA 1

 

 

Dla ilustracji omówimy trzy typy samoświadomości.

Samoświadomość indywidualna wewnętrzna (typ 1). Jednostka prze­twarza treści wewnętrzne, np. uczucia, pragnienia, na podstawie struktury ja, egocentrycznie, ?na gorąco”. Na przykład intensywnie pragnie zdobyć nagrodę w konkursie naukowym.

Samoświadomość obronna zewnętrzna (typ 4). Osobnik przetwarza tre­ści zewnętrzne, np. swoje zachowania, stosunki społeczne, na podłożu lęku. I tak wracając do poprzedniego przykładu: osobnik biorący udział w kon­kursie obawia się przegranej ze swoim rywalem.

Samoświadomość refleksyjna zewnętrzna (typ 8). Osobnik przetwarza treści wewnętrzne, np. myśli, pragnienia, w sposób uogólniony, symbolicz­ny. Na przykład uświadamia sobie, że w sytuacjach konkursowych dozna­wał często uczuć kratycznych, to znaczy uczuć mocy, dominacji.

Ludzie różnią się między sobą zarówno treściami, jakimi żyją, jak i for­mami przetwarzania ich.

Ze względu na treści można wyodrębnić osoby, u których dominują tre­ści wewnętrzne i osoby, u których przeważają treści zewnętrzne. Podział ten pokrywa się z grubsza z podziałem Junga na introwertyków i ekstrawer­tyków. indywiduacja (termin Junga) polega na dominacji treści wewnętrz­nych nad zewnętrznymi. A. Gałdowa (1995) stwierdza: ?Człowiek musi w pewnym sensie odejść od świata zewnętrznego, ku własnemu wnętrzu, aby móc następnie ku temu światłu powrócić, ale już z dojrzałym do niego stosunkiem”.

Pod względem treściowym można wyróżnić ludzi o dominujących tre­ściach rodzinnych, zawodowych, społecznych (działacze społeczni), poli­tycznych, naukowych, estetycznych. Podział zbliżony jest do typologii form życiowych Sprangera.

Treści, jak wspomnieliśmy, zawsze są przetwarzane przez określone for­my. Ludzie różnią się między sobą tym, jaki poziom w skali intensywności mają u nich cztery formy, jaka jest ich kompozycja, trwałość w czasie. Do badania form samoświadomości skonstruowano 80-pytaniową skalę. Jej trafność i rzetelność okazały się wystarczające. Korelacje między formami na podstawie badań w 72 grupie nauczycieli i studentów przedstawiają się następująco.

Najsilniejsza korelacja wystąpiła między samoświadomością indywidu­alną i samoświadomością obronną (0.51, p<0.001) . Te formy mają charak­ter podmiotowy, personalny. Wyższe korelacje wystąpiły nadto między sa­moświadomością indywidualną i zewnętrzną a samoświadomością reflek­syjną, co wskazuje na integrującą funkcję tej ostatniej. Słabsze korelacje między samoświadomością obronną i refleksyjną (0.20, p<0.05) i samoświa­domością indywidualną i zewnętrzną (0.24, p<0.01) świadczą o ich przeciw­stawnym, biegunowym charakterze.

Wysoki poziom określonej formy samoświadomości świadczy o tenden­cji do kodowania różnych treści za pomocą tej formy. Na przykład wysoki poziom samoświadomości obronnej świadczy o przetwarzaniu różnych tre­ści, np. planów, emocji, pragnień, stosunków interpersonalnych na podłożu lęku. Niski poziom określonej formy wskazuje, że nie wpływa ona na spe­cyficzne przetwarzanie treści.

U ludzi ze względu na określone doświadczenia poznawcze, emocjonal­ne, społeczne występują określone skojarzenia między treściami a formami. Na przykład u dzieci odrzuconych treści interpersonalne kodowane są obronnie, co może utrzymać się przez całe życie.

K. Gerlach i J. Gmochowska w pracy magisterskiej pt. ?Treści i formy samoświadomości studenta V roku IPSiR przedstawiły wyniki badań, w których brało udział 40 studentów (w tym 16 mężczyzn). Badania wyka­zały, że w samoświadomości studentów dominuje forma refleksyjna i indy­widualna. Wśród treści samoświadomości wiodącą rolę odgrywa rodzina i zdrowie, na dalszym planie znalazła się religia. Studenci o wysokiej sa­moświadomości obronnej za najbardziej ważne dla siebie uznali treści ro­dzinne, kulturę i sprawy materialne. Za pomocą formy indywidualnej naj­częściej przetwarzane były treści związane z prestiżem zawodowym, samo­realizacją, seksem i pracą dyplomową.

Samoświadomości dyspozycyjnej można przeciwstawić samoświadomo­ścią aktualną; pojęcie to oznacza specyficzny układ treści i form w określo­nym odcinku czasowym. Na przykład inną samoświadomość aktualną ma student przed trudnym egzaminem, a inną po dobrze zdanym egzaminie. W samoświadomości aktualnej istnieją określone ramy, układy, w których treści się mieszczą; wśród treści istnieją treści wiodące, pierwszoplanowe i treści peryferyjne, konstelacyjne.

Samoświadomość aktualna generowana jest przez interakcję warunków zewnętrznych, szczególnie społecznych, z osobowością. Ważny wpływ na samoświadomość aktualną i jej funkcjonowanie wywiera struktura ja. Nie wszystkie elementy ja są reprezentowane w samoświadomości. Te elemen­ty, które uformowały się w dzieciństwie i nie zostały zwerbalizowane, np. na skutek lęku nie znajdują wyrazu w aktualnej samoświadomości. Pod wpływem psychoterapii samoświadomość aktualna ulega przekształce­niom, powiększają się jej treści, wśród których mogą pojawić się myśli, emocje wyparte w dzieciństwie.

Samoświadomość aktualna może być mniej lub bardziej ustrukturalizowana, zorganizowana i jednolita. Konflikty i dysonanse między różnymi tre­ściami i formami dezintegrują samoświadomość aktualną, co znajduje wy­raz w rozchwianiu emocjonalnym i motywacyjnym i w zachowaniu patolo­gicznym, np. nerwicowym, typu border line itp. Między treściami i forma­mi mogą tworzyć się bariery utrudniające integrację treści i form. Samo­świadomość aktualna jednolita ułatwia samopoznanie, samokontrolę, ade­kwatne rozumienie świata i własnej egzystencji, bycie sobą i samorealiza­cję. W wielu wierszach laureatki Nobla W. Szymborskiej występuje wnikli­wa samoświadomość aktualna; krytyk St. Barańczak pisze w tym wypadku o realiźmie chwili.