Zastosowania modelu

  1. Przedstawiony wyżej model życia ma różne implikacje w zakresie przewidywania przyszłych zachowań jednostki i przebiegu jej życia. Prze­widywanie w oparciu o cechy osobowości nie jest na ogół skuteczne za wy­jątkiem zmiennych dotyczących inteligencji i zdolności. W naszym modelu uwzględniliśmy zarówno cechy osobowościowe jak i fizyczne oraz pełnione role. Zwiększa to w pewnym stopniu skutecz­ność przewidywania, jednak można przyjąć, że różne formy zachowań mo­gą być w większym stopniu uwarunkowane sytuacyjnie (np. potrzeba do­minacji, osiągnięć) oraz że cechy psychiczne i fizyczne mogą ulegać zmia­nom. Należy więc uwzględnić w prognozie sytuacje, warunki, w których funkcjonuje jednostka i dostrzegać ich interakcję z cechami psychicznymi, fizycznymi i rolami jednostki. Ściślejsze prognozy można uzyskać przez uwzględnienie zmiennych fenomenologicznych, a więc racji własnych, ce­lów, zadań i wzorów osobowych, struktury samoświadomości oraz mechani­zmów często nieuświadomionych typu samorealizacyjnego, a więc scena­riuszy życiowych, wykorzystania potencjału życiowego i bilansów życio­wych. A więc prognoza przebiegu życia jest problemem wielce złożonym, który wymaga operowania różnego typu zmiennymi, m.in. typu fenomeno­logicznego i zmiennymi samorealizacyjnymi. Znajomość tych ostatnich mo­że ułatwić prognozę w warunkach zmian ekonomicznych, społecznych. Np. w Polsce po r. 1989 pewien procent populacji wziął ?sprawy w swoje ręce” i odniósł sukcesy materialne; nie ulega wątpliwości, że osobnicy tego typu potrafili w większym stopniu niż inni wykorzystać swój potencjał życiowy i że zapewne już w poprzednim okresie przejawiali pewne zaczątkowe sce­nariusze aktywności i ryzyka, które z braku odpowiednich swobód ekono­micznych nie były w pełni skuteczne.
  2. Przebieg życia zależy nie tylko od parametrów strukturalnych, np. struktury fizycznej, struktury osobowości, lecz również od linii życiowej określanej przez cele, zadania, a szczególnie od stopnia realizacji własnego potencjału życiowego. W społeczeństwie jest w różnych zakresach dużo miejsc, pozycji wyższych do zajęcia. Np. w XX w. powstała literatura faktu (reportaże krajowe, zagraniczne), literatura science fiction, literatura poli­tyczna itp. Śledząc kariery pisarskie Kapuścińskiego, Lema, Miłosza może­my stwierdzić, że dysponując zdolnościami literackimi, pracowitością, nad­to wyczuwając koniunkturę na określone rodzaje twórczości potrafili wyko­rzystać i zrealizować swój potencjał życiowy. Np. Kapuściński odkrył m.in. przed czytelnikiem światowym kulisy absolutnej władzy Hajle Sellasje – ostatniego cesarza abisyńskiego. Jego książka znalazła liczne rzesze odbior­ców w różnych krajach, bo była świetnie napisana pod względem literac­kim, lecz równocześnie ukazywała mechanizm autokratycznej władzy, kon­formizm współpracowników i dworzan i przepaść między rządzącymi a rzą­dzonymi i zniewolenie tych drugich. Oczywiście wyjazdy autora do Afryki często były ryzykowne, wymagały dobrej kondycji fizycznej (Kapuściński przez miesiąc np. leżał nieprzytomny w hotelu), jednak upór, wytrwałość i talent przyniosły mu sukces światowy. Droga życiowa pisarza jest drogą wytężonej pracy, rozwoju talentu i stopniowego wzrostu twórczych osią­gnięć literackich.
  3. Zadaniem psychologa jest w oparciu o materiał biograficzny, wypo­wiedzi jednostki o jej życiu, celach, problemowych ewentualnie na podsta­wie wyników specjalistycznych badań, np. inwentarzy osobowych, określić istotne fazy życia, a szczególnie wydobyć węzłowe tematy wyrastające na podłożu struktury osobowości, ról, czynników fenomenologicznych i samo- realizacyjnych, w tym scenariuszy życiowych. Życie każdego człowieka ma specyficzną tematykę, której może ona sam sobie wyraźnie nie uświada­miać. Centralnym tematem życiowym może być ciężka praca zawodowa, dom rodzinny, wychowanie dzieci, lub samotność, praca naukowa, szukanie osoby bliskiej, lub intensywna praca w prywatnym biznesie, robienie ma­jątku. Oczywiście są inne tematy bardziej subtelne, ukryte, które trudno rozszyfrować w prostej formule, gdyż wymagają integracji różnych ujęć, np. psychologii rozwoju człowieka, psychologii społecznej, socjologii stratyfika­cji, psychoanalizy.

Rozszyfrowanie tematu i podporządkowanych mu scenariuszy życio­wych wymaga uchwycenia czynników fenomenologicznych, a więc tego, jak jednostka subiektywnie definiuje przebieg swego życia, główne warto­ści i cele, jak strukturalizuje się jej samoświadomość i skonfrontowanie tych czynników z realnym przebiegiem życia i realizacją potencjału życiowego.

  1. W. Mc Kinley Runyan (1992) podkreśla, że ocena wpływu doświad­czeń z okresu dziecięcego na osobowość i zachowanie osoby dorosłej jest jednym z najbardziej skomplikowanych problemów psychobiograficznych. W modelu naszym uwzględniając osobowość jako ważny wyznacznik struk­tury przebiegu życia przyjęliśmy, że tworzenie i rozwój osobowości w okre­sie dziecięctwa i młodości nie może być pominięty i zaniedbany. Osobo­wość zmienia się w ciągu całego życia, ale zmiany te bazują na wcześniej­szych doświadczeniach jednostki. Oczywiście chodzi tu o właściwości i me­chanizmy kluczowe w rozwoju osobowości, a nie o cechy i postawy peryfe­ryjne (np. postawy wobec innych narodowości, czy określonych religii). Spośród cech osobowościowych szczególną rolę w determinacji zachowań w wieku dojrzałym odgrywa struktura ja. W skonstruowanym w r. 1991 mo­delu struktury ja wyodrębniliśmy ja pierwotne, formowane głównie przez relacje jednostki z rodzicami (przyjęcie, obojętność, odrzucenie) oraz przez metody wychowawcze (demokratyczne, liberalne, autokratyczne). Tak więc samoocena jednostki, jej postawy emocjonalne do siebie będące składnikiem ja funkcjonalnego wyrastają na podłożu ja pierwotnego, a na podłożu tych dwóch struktur kształtuje się szczególnie w okresie dojrzewa­nia ja aksjologiczne, to jest system norm, wzorów osobowych i wartości ak­ceptowanych przez jednostkę. Struktura ja może oczywiście być modyfiko­wana przez doświadczenia w okresie wieku dojrzałego. Trudno wszakże przyjąć, że doświadczenia te jednoznacznie i niezależnie kształtują osobo­wość i samoistnie determinują przebieg życia. Ten punkt widzenia szerzej rozwinąłem w psychobiografii Lecha Wałęsy (1995), w której szczególnie wyeksponowałem wpływy dzieciństwa i struktury ja na przebieg życia i lo­sy prezydenta.

e. Model funkcjonowania życia ma ewidentne, rozległe zastosowania praktyczne. Nie miejsce tu na ich szerszą ekspozycję. R. May podkreśla istotne znaczenie w rozwiązywaniu problemów terapeutycznych świado­mości egzystencjalnej. Jest to szerokie pojęcie, dość mgliste i nieostre. Dys­ponując zarysowaną wyżej aparaturą pojęciową zamiast świadomości egzy­stencjalnej można posługiwać się pojęciem własnego miejsca życiowego, potencjału, bilansu, stylu. Ludzie, a tym bardziej pacjenci mogą doskonalić swoją samoświadomość, głębiej wnikać w mechanizmy swego życia i rozu­mieć indywidualny los, gdy rozszyfrują własne tematy życiowe (często z po­mocą psychologa), gdy zastanowią się nad bilansem i miejscem życiowym, gdy próbują zrozumieć czy miejsce, jakie aktualnie zajmują, jest właściwe, adekwatne, czy zasługują na nie i swój los itp.