Wyjaśnianie matrycowe

W różnego rodzaju grupach, np. rodzinnych, społecznościach funkcjo­nują różnego typu normy, wzory, ideały kształtujące mentalność, postawy i zachowania członków. Między treścią normy a realnym zachowaniem mo­że zachodzić relacja izomorfizmu. S. Nowak (1986) stwierdza: ?Prawa stwierdzające zachowanie relacji izomorficznych między ?matrycą” a jej ?odbitką” nazwaliśmy wyżej prawami matrycowymi”.

Wiele zachowań ludzi, szczególnie w młodszym wieku, można wyjaśnić odwołując się do wzorów, norm, przykładów funkcjonujących w rodzinie. Oto nieletni przejawia niewłaściwy stosunek do cudzej własności podobnie jak jego rodzice, oto córka wykazuje duże zakłamanie wewnętrzne, czyli ni­ską sprawiedliwość wewnętrzną, podobnie jak jej matka (por. Zaborowski 1976).

Zależności między treścią matrycy a realnym zachowaniem osób nie są związkami bezwarunkowanymi. Zachowanie jednostki nie jest efektem działania tylko jednej przyczyny choćby rozległej w sensie zakresu wpływu i długotrwałości. Jak stwierdza Nowak: ?Normy kulturowe działają sku­tecznie w warunkach społecznej kontroli, mogą zawieść kiedy zabraknie tej kontroli lub gdy zadziałają pewne pragnienia sprzeczne z kulturą”. I tak chłopiec zdolny, dobrze uczący się może nie naśladować wzorów zachowań swych rodziców wobec cudzej własności w warunkach, gdy przyjaźni się z równie zdolnym kolegą pochodzącym z rodziny, w której funkcjonują nor­my uczciwości.

Wyjaśnienia matrycowe nie mają charakteru deterministycznego, jak­kolwiek – jak podkreśla Nowak – ?prawa matrycowe są tu pod pewnymi względami w lepszej sytuacji od innych praw następstwa zdarzeń, z tym, iż warunkiem niezbędnym tego, aby nadawały się one do wyjaśnienia kom­pletnego jest wykrycie warunków od jakich zależy zachodzenie relacji ma­trycowej”. Zachowania jednostki replikujące normy określonej grupy lub osób mogą pokrywać się z nimi w różnym zakresie i stopniu. Do­skonałej odbitki, repliki nie ma w odniesieniu do różnych matryc w na­ukach społecznych. Istotnym czynnikiem są tu warunki w jakich występu­ją zachowania oraz struktura osobowości jednostki. Replika matrycy nie przebiega w warunkach idealnych, lecz w konkretnej sytuacji społecznej, która jako taka stawia jednostce określone wymagania, zawierając również konkretne ograniczenia. Np. chłopiec naśladując życzliwe zachowania ro­dziców może mieć opory w przejawianiu zachowań altruistycznych w pacz­ce rówieśniczej, która premiuje zachowania rywalizacyjne, męskie, a nie opiekuńcze. Jednostka replikująca określone matryce dysponuje już okre­śloną strukturą osobowości, ma wysoki lub niski poziom samooceny, okre­ślone potrzeby, postawy, schematy. Czynniki te modyfikują proces replika­cji i jego efekty.