Walory teorii

Wartość teorii polega m.in. na tym, jaki zakres faktów i wykrytych w ba­daniach zależności potrafi wyjaśnić czy potrafi ona integrować wiele zależ­ności z różnych dziedzin, czy potrafi wyjaśnić zjawiska, które podważały dotychczasowe teorie oraz czy umożliwia predykcję nowych zależności i faktów nierzadko sprzecznych z dotychczasową wiedzą. Poniżej postara­my się szkicowo rozpatrzeć ważniejsze zastosowania teorii treści i form sa­moświadomości (skrótowo teorii CF).

a. W Journal of Personality w 1987 r. toczyła się ważna dyskusja na te­mat samoświadomości prywatnej i publicznej. W dyskusji wzięli udział czo­łowi przedstawiciele problematyki samoświadomości Wicklund, Gollwitzer, Carver, Scheier, Fenigstein. Wicklund i Gollwitzer kwestionowali za­sadność wprowadzenia kategorii samoświadomości publicznej twierdząc, że jest ona tożsamą ze społeczną zależnością. Inni dyskutanci bronili słuszno­ści wyodrębnienia kategorii samoświadomości publicznej. Problem powyż­szy łatwo rozstrzygnąć dokonując klasyfikacji pytań w inwentarzu SCS

w oparciu o teorię CF. Poniżej zamieszczamy oddzielnie klasyfikację pytań dotyczących samoświadomości prywatnej (tabela 2) i publicznej (tabela 3).

Formy Treści
wewnętrzne zewnętrzne
Indywidualna 1, 3, 5, 7, 13, 15  
Obronna    
Zewnętrzna (13), (15), 20, 22 2, 18
Refleksyjna Cl), 9 2, 18

Klasyfikacja pytań dotyczących samoświadomości prywatnej

 

 

Uwaga: W nawiasach znajdują się numery pytań, które mogą być włączone do innych pytań

TABELA 2

Formy Treści
wewnętrzne zewnętrzne
Indywidualna    
Obronna (19)  
Zewnętrzna 11 6, 14, (19)
Refleksyjna   2, 8, 17,21

Klasyfikacja pytań dotyczących samoświadomości prywatnej

 

 

TABELA 3

Tabele wskazują, że pod względem treści i form samoświadomość pry­watna i samoświadomość publiczna nie są jednorodne, szczególnie w tej drugiej w treściach zewnętrznych występują forma obronna i forma ze­wnętrzna.

W badaniach eksperymentalnych nad funkcjonowaniem samoświado­mości publicznej występuje pomieszanie treści zewnętrznej z formą ze­wnętrzną i indywidualną; pod tym względem na uwagę zasługują badania Fenigsteina (1984), w których pewne fragmenty badań graniczą z ujęciami tautologicznymi (szerzej na ten temat Zaborowski 1996).

Reasumując nie można zrezygnować z kategorii samoświadomości pry­watnej i publicznej, co sugeruje Wicklund; należy uwzględnić istotne tre­ści tych pojęć i ?wyczyścić” je opierając się na teorii CF.

Należy skonstruować nowe narzędzia do badania samoświadomości wy­ciągając praktyczne, badawcze wnioski z teorii CF. W skali samoświadomo­ści O-Z (1989) uwzględniono cztery formy: indywidualną, obronną, ze­wnętrzną i refleksyjną; można wszakże pójść jeszcze dalej i skonstruować skalę do badania ośmiu typów samoświadomości.

  1. Atrybucja. Atrybucja była przedmiotem wielu badań, w których ma­nipulowano podniesieniem samoświadomości. Teoria Wicklunda zawiodła przy wyjaśnieniu wyników badań; przypomnijmy, że autor ten twierdził, że autokoncentracja wyzwala tendencję do nasilania odpowiedzialności jed­nostki. Autokoncentracja wywołuje większą trafność w procesie atrybucyjnym (por. Ellis Holmes 1982). W szeregu badań (np. Cohena i innych 1985) stwierdzono odmawianie odpowiedzialności za skutki swego zachowania. W tych badaniach, w których stwierdzono wpływ autokoncentracji na pod­niesienie odpowiedzialności odwoływano się do fikcyjnych sytuacji.

Teoria CF umożliwia trafne wyjaśnienie powyżej wykrytych zależności. Zależnie od typu wywołanej samoświadomości atrybucja może przebiegać w różnych kierunkach. I tak w warunkach, w których operowano fikcyjny­mi sytuacjami, atrybucja łączyła się z podniesieniem odpowiedzialności, gdyż wystąpiła tu samoświadomość refleksyjna. Odmawianie odpowie­dzialności pojawia się w realnych sytuacjach życiowych wyzwalających sa­moświadomość obronną. Podstawowy błąd atrybucyjny związany z przece­nianiem wpływu sytuacji na własne zachowanie może wystąpić w warun­kach aktywizacji samoświadomości indywidualnej; predykcje te łatwo zwe­ryfikować eksperymentalnie.

  1. Konformizm. Duval i Wicklund (1962) wysunęli hipotezę, że auto­koncentracja nasila konformizm. Szereg badań potwierdziło tę hipotezę. Wyodrębnienie samoświadomości prywatnej i publicznej umożliwia uści­ślenie tej zależności w tym kierunku, że bardziej niż samoświadomość pry­watna, samoświadomość publiczna sprzyja nasileniu konformizmu. Gib­bons (1990) starał się ograniczyć proces konformizmu do sytuacji, gdy opi­nie grupy są trafne, a opinie jednostki nietrafne oraz do warunków, gdy w grę wchodzą opinie o mniejszym znaczeniu.

W oparciu o teorię CF można stwierdzić, że zjawisko konformizmu do­tyczy treści zewnętrznych; chodzi o zachowanie jednostki związane z przy­stosowaniem do norm i opinii grupowych. Treści zewnętrzne zaktywizowa­ne pod wpływem autokoncentracji mogą być przetwarzane w sposób indy­widualny, zewnętrzny i refleksyjny. W sytuacji przetworzenia treści w spo­sób zewnętrzny konformizm ulega nasileniu, w warunkach, gdy treści ze­wnętrzne są przetwarzone w sposób indywidualny, lub obronny może poja­wić się konflikt wewnętrzny, którego rozwiązanie będzie zależało m.in. do siły, znaczenia standardu indywidualnego i społecznego. Forma obronna może wywołać mechanizmy obronne, np. reakcje formatywne, racjonaliza­cję, projekcję, a więc z jednej strony pozorny konformizm, lub zachowania unikowe, wycofanie, lub agresję.

d. Dysonans. U podstaw teorii dysonansu leży założenie, że tylko uświa­domienie sobie sprzeczności między dwoma lub kilkoma sądami ogólnie między elementami poznawczymi rodzi napięcie, które może być zreduko­wane przez uzgodnienie elementów, zmianę jednego z nich. Aronson (1968) uściślił teorię dysonansu sugerując, że jest on najsilniejszy, gdy ob­raz własnej osoby jest zagrożony. Twierdzenie Aronsona prowadzi nas do problemu funkcjonowania różnych typów dysonansów. Teoria CF dostar­cza użytecznego narzędzia do klasyfikacji, opisu i analizy różnych typów dysonansu. Np. inną postać i różne efekty może mieć dysonans między są­dami: ?palę papierosy” – ?palenie szkodzi” wówczas, gdy sądy te będą wy­stępowały w różnych typach samoświadomości. Silny dysonans zgodnie z predykcjami teorii CF wystąpi na poziomie samoświadomości indywidu­alnej i obronnej, słabszy w obrębie samoświadomości zewnętrznej i reflek­syjnej.

Psycholodzy społeczni dużo uwagi poświęcili dysonansowi typu 4-1 (np. manipulując wysokimi karami, podnosili atrakcyjność zabawki dla dzieci – Freedman 1965). W badaniach nad niedostatecznym uzasadnieniem wła­snego postępowania (Aronson, Carlsmith 1959) pojawia się zbliżenie po­staw do emitowanego zachowania. Ten typ dysonansu ma postać prze­kształceń 6-1-5. Występuje tu zmiana zarówno treści jak i formy samoświa­domości w procesie redukcji dysonansu.

c. Zachowanie prospołeczne. W badaniach nad wpływem samoświado­mości na zachowanie prospołeczne, pomocne osiągano niejednolite wyniki, w niektórych badaniach stwierdzono tę zależność, w innych nie. Z teorii Wicklunda (1975) wynika, że w warunkach autokoncentracji nasila się roz­bieżność między aktualnym zachowaniem a odnośnymi standardami jed­nostki, w związku z czym pojawia się motywacja zachowań zgodnie z tymi standardem. Gibbons i Wicklund (1982) wykryli, że występuje pod wpły­wem autokoncentracji tendencja do pomocy osobom, które realnie jej po­trzebują. W innych badaniach, np. Berkowitza (1970, 1987), stwierdzono, że samoświadomość wywołuje tendencję do zajmowania się swymi proble­mami i utrudnia udzielenie innym pomocy.

Nie trudno ustalić, że w tym drugim przypadku wystąpiła samoświado­mość obronna związana z lękiem, która hamuje zachowania prospołeczne. W tych badaniach, w których wystąpiły pod wpływem autokoncentracji za­chowania prospołeczne, pojawiła się samoświadomość indywidualna, lub refleksyjna uwyraźniająca wzory i standardy prospołeczne. W przyszłych badaniach można ustalić, jakie funkcje spełnia podniesienie samoświado­mości zewnętrznej, jaki jest mechanizm wpływu samooceny, empatii i na­stroju i samoświadomości. Np. w nowych badaniach Berkowitza (1994) ustalono, że pozytywny nastrój powiązany z autokoncentracją stymuluje za­chowania pomocne.

Uwagi końcowe

Teoria CF, jak wynika z dotychczasowych rozważań, stanowi nową pro­pozycję konceptualizacji złożonych problemów samoświadomości. Ujęcie wyżej przedstawione ma charakter holistyczny i operuje kategorią samo­świadomości o bogatszej treści i szerszym zakresie niż kategoria autokoncentracji. Samoświadomość w teorii CF ujmowana jest jako dynamiczny proces, w którym występuje stała reorganizacja treści i form i interakcja róż­nych treści i form. W toku tej interakcji mogą występować różne konflikty, dysonanse, eliminowanie treści i form przez wiodące myśli i schematy łą­czące się z powstawaniem samoświadomości ograniczonej, tunelowej. Pro­blemy te graniczą z psychologią humanistyczną, egzystencjalną, kliniczną. Sądzę, że teoria CF ma ewidentne, związki z modelami samoświadomości w tych kierunkach i dyscyplinach.

Teoria CF ma rozległe implikacje i zastosowania w dziedzinie motywa­cji, emocji, tożsamości, struktury ja, stosunków międzyludzkich, wsparcia społecznego. Implikacje te zostały szczegółowo oświetlone w dwóch pra­cach autora: ?Psychospołeczne problemy samoświadomości” i ?Współcze­sne problemy psychologii społecznej i psychologii osobowości”. Zastosowa­nia w psychologi życia przedstawione są w książce obecnej. Rozległość za­stosowań teorii CF, jej metodologiczne i heurystyczne znaczenie dla pro­gresywnych programów badawczych w wielu obszarach psychologii spra­wia, że może ona być traktowana jako ogólna teoria psychologiczna, (por. Zaborowski 1996). Na koniec uwaga natury osobistej – zainteresowanie ży­ciem wewnętrznym i samoświadomością człowieka zawdzięczam mojemu nauczycielowi – wybitnemu psychologowi introspekcyjnemu prof. Mieczy­sławowi Kreutżowi.