Socjologiczne aspekty

W analizie miejsca życiowego jednostki na pierwszy plan wysuwa się problematyka socjologiczna. Niektórzy uczeni twierdzą, że wizja własnego miejsca w życiu zależy w decydującym stopniu od tego, jaką rolę społeczną pełni i jaką pozycję zajmuje jednostka w strukturze społecznej.

W społeczeństwie feudalnym i wczesnokapitalistycznym (np. w wieku XVII-XIX) role i pozycje społeczne były w miarę jednoznaczne i stabilne, oczekiwania w stosunku do osób o określonych rolach wyraźnie określone, stąd ocena ?właściwości” własnej roli miała stosunkowo mniejsze znaczenie dla samooceny i samopoczucia jednostki.

W okresie współczesnym, szczególnie w społeczeństwach otwartych, mobilnych (np. w USA, a obecnie również w szerszym zakresie w Polsce) pozycje, role i stosunki społeczne ulegają daleko idącym przemianom i przewartościowaniom.

N. Luhmann stwierdza, że przejście od społeczeństwa warstwowego do nowoczesnego społeczeństwa zróżnicowanego funkcjonalnie łączy się z tym, że ?jednostek nie można już ulokować wyraźnie w jakimkolwiek z osobna wziętym podsystemie – trzeba je a priori uważać za zdyslokowane” (cyt. za Baumanem 1995).

Bauman (1995) w swej interesującej książce o wieloznacznej nowocze­sności tak rozwija powyższy wątek: ?Wszyscy i wszędzie jesteśmy niejako ?nie całkiem na miejscu” zdyslokowani i na stałe w sensie egzystencjal­nym. Jakkolwiek starałby się zadomowić, jest człowiek obcy w każdym podsystemie, w jakim się znajduje w danej chwili. Nie ma takiego miejsca w społeczeństwie, do którego należałby bez reszty, całą osobą i sposób na­turalny – a więc z którego czerpałby pełne określenie swej tożsamości”.

Jakkolwiek wnioski Baumana odnośnie do miejsca egzystencjalnego i tożsamości jednostki w społeczeństwie ponowożytnym są zbyt skrajne, niemniej problem dekompozycji struktur społecznych, zachwiania tożsa­mości występuje intensywnie w różnych krajach. Egzemplifikacją tego pro­blemu jest proces przekwalifikowania się ludzi, zmiany zawodów, awanse społeczne i degradacje, różne formy dewiacji (np. narkomania, alkoholizm). Np. we współczesnej Polsce transformacja ustrojowa i ekonomiczna sprawi­ły, że całe grupy społeczne i zawody (np. robotnicy wielkoprzemysłowi, górnicy, inteligencja) czują się zagrożone, spauperyzowane i w pewnym sensie wykorzenione.

Tak więc wielu ludzi z przyczyn społeczno-ekonomicznych nie czuje się na właściwym miejscu, a ich tożsamość społeczna ulega przekształce­niom, a nierzadko zachwianiu.

Przyjmując, że świat współczesny podlega istotnym transformacjom, że miejsce społeczno-psychologiczne jednostek nie jest raz na zawsze ustalo­ne, można wszakże w oparciu o wyodrębnione wyżej parametry biologicz­ne, społeczne, psychologiczne, ekonomiczne założyć, że pewne jednostki obiektywnie ujmując są w nim lepiej lub gorzej ulokowane, zabezpieczone, ustabilizowane.

Nie ulega wątpliwości, że właściwie wybrany zawód cieszący się presti­żem, zabezpieczający większe dochody i sprzyjający samorealizacji stanowi lepsze, bardziej właściwe miejsce w społecznej przestrzeni niż zawód o ni­skim prestiżu, słabo opłacany i nie wymagający samodoskonalenia. Te obiektywne uwarunkowania są wszakże modyfikowane przez indywidual­ne właściwości, np. przez aspiracje, preferencje.