Potrzeby

Cele i zadania realizowane przez jednostkę często wynikają z jej po­trzeb. Potrzeby dzieli się na niższe i wyższe. Do potrzeb niższych należą potrzeby jedzenia, picia, bezpieczeństwa, afiliacji, do wyższych – potrzeby poznawania, etyczne, samorealizacji. Zgodnie z teorią hierarchii potrzeb Masłowa, aby potrzeby wyższe mogły być realizowane, muszą być zaspoko­jone potrzeby niższe. Niezaspokojenie tych potrzeb, a szczególnie potrze­by bezpieczeństwa i afiliacji, w dzieciństwie może wywoływać uporczywe próby realizacji ich w wieku dojrzałym bądź w postaci kompulsywnych nie­dojrzałych zachowań, bądź w postaci kompensacji frustracyjnej w postaci zachowań wrogich, dominatywnych, aspołecznych. Różne zachowania de­wiacyjne, np. uzależnienia, przestępczość, wynikają z niezaspokojenia po­trzeb podstawowych.

  1. Schematy, orientacje

We współczesnej psychologii podkreśla się doniosłą rolę w regulowaniu zachowania różnego typu schematów, orientacji, światopoglądu, mentalno­ści. Są to struktury głównie typu poznawczego oddziałujące na proces po­strzegania i rozumienia świata i siebie. Zawierają one typowe i istotne ce­chy określonych osób, wydarzeń, fragmentów rzeczywistości. Jednostka po­siadająca np. wyraźny negatywny schemat członków SLD będzie unikała kontaktów z nimi, głosowała przeciw nim, dyskredytowała ich pracę w rzą­dzie, poczynania polityczne.

Przekonania normatywne są sądami dotyczącymi określonych segmen­tów rzeczywistości, np. instytucji, grup, zawierającymi element tego jakimi powinny być (por. Reykowski 1990). Np. jednostka przynależąca do SLD żywi przekonanie, że byli dygnitarze partyjni powinni nadal, już w systemie demokratycznym, pełnić ważne funkcje polityczne, lub że konkordat ze stolicą apostolską należy podpisać po uchwaleniu konstytucji.

Orientacje natomiast stanowią ogólne tendencje do postrzegania i war­tościowania rzeczywistości społecznej. Taką orientacją może być orientacja egalitarna przyjmująca, że dystrybucja dóbr, zasobów powinna odbywać się na zasadzie równości, np. premie w pracy nie powinny zależeć od wkładu wysiłku, czasu, lecz od samej partycypacji w działalności zespołowej (por. Skarżyńska 1990).

Mentalnością lub świadomością określa się system ogólnych zasad regu­lujących kodowanie i przetwarzanie sądów i informacji o świecie, ludziach, instytucjach, kulturach. Można w tym sensie mówić o mentalności społecz­nej, politycznej, religijnej. Np. mentalność laicka kojarzy się z negacją ist­nienia Boga, znaczenia Kościoła jako centralnej instytucji społecznej, men­talność religijna – przeciwnie, akceptuje istnienie Boga, życia pozagrobowe­go, etycznych zasad życia społecznego.

Zarysowane wyżej szkicowo struktury psychiczne odznaczają się tym, że mają głównie charakter poznawczy i bazują na różnego typu wiedzy oso­bistej, społecznej, naukowej związanej z przetwarzaniem informacji. Po­wiązane są one z świadomością i w przeciwieństwie do struktur i mechani­zmów emocjonalnych i motywacyjnych są uświadamiane i werbalizowane. Jednostka, która posiada określone schematy, przekonania normatywne, orientację czy mentalność, może na ogół łatwo odtworzyć desygnaty tych pojęć, np. odpowiedzieć na pytanie, czy lepiej dzielić premie według zasa­dy równości czy sprawiedliwości.

Struktury powyższe mogą oddziaływać silniej na procesy życiowe i prze­bieg życia wówczas, gdy zasilane są przez motywy i emocje ściślej z nimi powiązane. I tak jednostka, która ma mentalność laicką i silną potrzebę do­minacji, może stać się działaczem społecznym i politycznym i propagować swoje przekonania w życiu publicznym. Przypadek p. Labudy dobrze ilu­struje tę prawidłowość.