Potencjał życiowy

Postęp naukowy w psychologii życia nie zostanie osiągnięty jeśli cząst­kowe pojęcia psychologiczne, czy socjologiczne np. pojęcie postawy, sche­matu czy roli i pozycji nie zastąpimy pojęciami globalnymi, adekwatnymi do problematyki życia. Do takich pojęć należy m. in. potencjał życiowy, miejsce życiowe, indywidualna struktura życiowa, lub styl życiowy. Poniżej skoncentrujemy uwagę na kategorii potencjału życiowego i z tej perspek­tywy postaramy się opisać i wyjaśnić przebieg życia i miejsce życiowe jed­nostki.

Pojęcie potencjału życiowego

Przez potencjał życiowy rozumiemy wszystkie zasoby typu fizycznego, biologicznego, społecznego, psychicznego, duchowego jakimi jednostka dysponuje i które może wykorzystać w swym życiu. Tytułem przykładu wymienimy kilka ważniejszych zasobów: zdrowie, inteligencja, uzdolnienia cząstkowe np. artystyczne, językowe, wytrwałość, odporność na stresy, uczciwość, życzliwość, religijność, stosunki rodzinne, znajomości, role, po­zycje społeczne.

Aby powyższe zasoby przekształciły w potencjał życiowy muszą zaist­nieć odpowiednie sytuacje, warunki np. wychowawcze, społeczne, kultu­ralne, które te zasoby wyzwolą i zaktualizują. Np. uzdolnienia naukowe Einsteina nie przekształciłyby w potencjał życiowy, gdyby urodził się i żył w chłopskiej rodzinie na Syberii, nie został wychowany w duchu liberalnym w rodzinie, kształcony w Szwajcarii na politechnice, gdyby nie ożenił się z koleżanką studiującą fizykę, która partnerowała mu w jego przemyśle­niach nad szczególną teorią względności.

Pojęcie potencjału życiowego integruje różnego typu dyspozycje, moż­liwości indywidualne z sytuacjami i warunkami społecznymi i zewnętrzny­mi; może więc być komplementarne w odniesieniu do kategorii interakcji dynamicznej używanej przez Magnussona i Endlera (1977). Interakcja dy­namiczna obejmuje procesy na podłożu których jednostka, warunki i zacho­wania wpływają na siebie nawzajem.

Można wyodrębnić różnego typu potencjały życiowe. Np. potencjał ży­ciowy dziecka, młodzieńca, człowieka dojrzałego, starego, potencjał zawo­dowy, potencjał poznawczy, emocjonalny. Potencjał życiowy może być zre­alizowany np. tak jak w przypadku Einsteina, częściowo zrealizowany lub zmarnowany. Można się zastanawiać i badać czynniki, warunki dlaczego potencjał życiowy X-a nie został zrealizowany, spełniony. Potencjał życio­wy może być w różnym stopniu uświadamiany i werbalizowany przez jed­nostkę, lub otoczenie. Ruchy Nowej Świadomości, New Age, psychologia transpersonalna ukazują ludziom nowe wymiary ich życia; głównie wymia­ry ich życia duchowego, możliwości przekraczanie swej świadomości zwią­zane z aktualizacją ludzkiego potencjału poznawczego i duchowego (por. Capra 1987).