Ogólne prawidłowości

Samoświadomość stanowi najwyższą instancję życia psychicznego i oso­bowości regulującą zarówno integrację wewnętrzną jak i przystosowanie do świata zewnętrznego, a szczególnie świata społecznego. Samoświadomość nie jest instancją samodzielną, lecz bazuje na określonych strukturach bio­logicznych i psychologicznych; na temperamencie, potrzebach, postawach, wartościach, a szczególnie na strukturze ja. Nieprawidłowe struktury, np. niezaspokojone potrzeby, aspołeczne wartości, negatywna samoocena, upo­śledzają funkcjonowanie samoświadomości, staje się ona uboga treściowo, jednostronna, obronna, zamknięta. Utrudniona jest w tych warunkach ade­kwatna samoocena, wgląd we własne przeżycia, skuteczna samoregulacja i samorealizacja.

Samoświadomość jest dynamicznym procesem, w którym zmieniają się treści i formy przechodząc sukcesywnie w różne układy, w których treści i formy podmiotowe (a więc treści wewnętrzne i formy indywidualna i obronna) mogą się równoważyć z treściami i formami przedmiotowymi (a więc treściami zewnętrznymi i formami zewnętrzną i refleksyjną). Brak równowagi między treściami i formami podmiotowymi i przedmiotowymi może zaburzać funkcjonowanie osobowości, m.in. pamięci, myślenia, po­trzeb, postaw, a w skrajnych przypadkach wywoływać procesy nerwicowe, a nawet psychotyczne. Np. schizofrenia w tym ujęciu polega na autonomi­zacji treści wewnętrznych, recesji form, szczególnie formy indywidualnej i zewnętrznej i tworzeniu silnych barier między treściami wewnętrznymi a zewnętrznymi, (por. porównaj ?Samoświadomościową koncepcję shizofrenii” Zaborowski 1996).

Istnieją indywidualne różnice między ludźmi związane ze specyficzny­mi układami treści i form samoświadomości. Np. alkoholicy żyją głównie treściami związanymi z alkoholem, to znaczy ucieczką od przykrych prze­żyć za pomocą konsumpcji alkoholu i wykazują wysoki poziom samoświa­domości obronnej, indywidualnej i niski poziom samoświadomości reflek­syjnej (Kwapisz, Zaborowski 1995). Narkomani mają podobną strukturę sa­moświadomości przy większej samoświadomości refleksyjnej. Poeci, pisa­rze nastawieni są na autoobserwację i autoanalizę i przejawiają wysoki po­ziom samoświadomości indywidualnej i refleksyjnej.

Z wielu badań przeprowadzonych w ramach teorii Wicklunda (1975), Carvera (1979) wynika wniosek, że autokoncentracja wywołana, np. za po­mocą lustra, magnetofonu, magnetowidu, poprzez obserwację jednostki przez otoczenie społeczne wywołuje samokrytycyzm, zmiany w przeży­ciach wewnętrznych i zachowaniu, które ogólnie biorąc uwydatniają roz­bieżności między standardami tzw. poprawności (np. ja-idealnym, opinią większości, zachowaniem inteligentnym przy rozwiązywaniu zadań) a sta­nem realnym. W pierwszej wersji teorii Wicklunda (1975) przyjmowano, że częściej w wyniku stwierdzonej rozbieżności pojawiają się stany emocjonal­ne negatywne. Tę hipotezę Carver i inni zakwestionowali; przyjęli oni, że emocje negatywne nie pojawiają się wówczas, gdy jednostka ma możność poradzenia sobie ze wspomnianą rozbieżnością.

W związku z tym, że teoria Wicklunda nie potrafiła rozwiązać wielu pro­blemów w zakresie samoświadomości, np. atrybucyjnych, emocjonalnych, w zakresie zachowań prospołecznych (por. dyskusję w Journal of Persona­lity 1987), można przyjąć, że autokoncentracja działa wielokierunkowo za­leżnie od tego, jaki typ samoświadomości wywołuje. I tak według Carvera (1977) autokoncentracja nasilała takie emocje, jak lubienie, odraza, depre­sję, pobudzenie. Były to w naszej teorii stany wewnętrzne przetworzone w sposób indywidualny (typ 1). Awersyjność autokoncentracji występuje wówczas, gdy pojawia się samoświadomość obronna (typ 3, 4). W badaniach Duvala, Wicklunda (1972) i Wicklunda Gibbonsa (1982) unikanie bodźców symbolizujących własną osobę pojawiło się, gdy o.b. otrzymała w warun­kach autokoncentracji negatywną informację o sobie.

Samoświadomość aktualna jest procesem pozostającym pod silnym wpływem sytuacji i warunków społecznych i stosunków międzyludzkich. Ważnym mechanizmem w procesie funkcjonowania samoświadomości są cele i zadania realizowane przez jednostkę oraz postawa wobec czasu.

Człowiek realizując cele i zadania stale adaptuje się do warunków, osią­gając pewne cele konstruuje inne, gdy natrafi na trudności zmienia środki i formy zachowania lub rezygnuje. W każdym okresie człowiek ma coś do zrobienia, załatwienia, ciągle przenika go troska o pewne sprawy i zadania; pisał o tym obszernie Heidegger.

Cele, zadania, warunki, w jakich człowiek funkcjonuje, stanowią skład­niki jego samoświadomości aktualnej. Samoświadomość ta funkcjonuje nierzadko na zasadzie uwagi, myślenia, wyobrażania, przeżywania emocji w sposób ?tunelowy”. Każdy jest w określonych odcinkach czasowych wpuszczany w jakiś tunel. Dopiero jakieś silniejsze przeżycie poznawczo- emocjonalne może wywołać przekształcenie samoświadomości aktualnej i wytrącić jednostki ze stanu świadomości tunelowej. Na tej zasadzie funk­cjonuje m.in. psychoterapia, szczególnie typu kognitywnego, treningi inter­personalne, programowanie neurolingwistyczne itp.