Ogólna formuła

W oparciu o dotychczasowe analizy można skonstruować wzór na poten­cjał życiowy jednostki.

P.Ż = (Zs-(I+Z)

gdzie P.Ż – oznacza potencjał życiowy, Zs – zasoby, I – inhibitory, Z – ogra­niczenia zewnętrzne.

Formuła powyższa po określeniu na podstawie badań wskaźników em­pirycznych (wskaźniki zdrowia psychicznego i fizycznego nie trudno bę­dzie określić i zmierzyć) ułatwi porównywanie ludzi pod względem ich możliwości i prześledzenie z tego punktu widzenia ich losów życiowych.

Oczywiście, znane są przypadki gdy osoby upośledzone fizycznie osią­gnęły wysoki poziom rozwoju umysłowego i stały się wybitnymi uczonymi, artystami. Przypadki te wymagają wnikliwej analizy psychobiograficzne- j i wykrycia tych zasobów które skutecznie przeciwdziałały defektom fi­zycznym. Dobrą ilustracją tych prawidłowości może być postać czołowego fizyka angielskiego Hawkinga, twórcy teorii czarnych dziur, który cierpiąc na chorobę stwardnienia zanikowego i utratę głosu zdołał zostać jednym z najwybitniejszych fizyków XX w.

Struktura ja

Powstaje pytanie jakie czynniki osobowości spełniają funkcję kształtu­jącą i integrującą różnorodne mechanizmy poznawcze, emocjonalne i moty­wacyjne i wpływające istotnie zarówno na aktywizację potencjału życiowe­go jak i na przebieg życia.

Do czynników tych należy przede wszystkim struktura ja. Pojęcie to by­wa różnorodnie określane. Zgodnie z trójpoziomową koncepcją ja (por. Za­borowski 1996) można wyróżnić ja podstawowe uformowane w wyniku ak­ceptacji, obojętności, lub odrzucenia przez rodziców, ja funkcjonalne obej­mujące samoocenę, samowiedzę i poczucie własnej wartości, oraz ja aksjo­logiczne zawierające ja-idealne, wzory osobowe. Te trzy układy ja kształtu­ją się sukcesywnie. Ja podstawowe tworzy się w wieku 0-8, ja-funkcjonalne w wieku 9-18, ja aksjologiczne w wieku 21-30. Ja podstawowe, funkcjonal­ne, aksjologiczne zawierają różnego typu treści. Np. w ja podstawowym wy­stępują treści akceptacji, wsparcia, opieki, w ja-funkcjonalnym – treści waż­ności, wartości, efektywności, w ja aksjologicznym – treści dobrego ojca, obywatela, pracownika (chodzi tu o pozytywne układy ja). Ja podstawowe, funkcjonalne, i aksjologiczne mogą funkcjonować na podłożu czterech form samoświadomości indywidualnej, emocjonalnej, obronnej, związanej z lękiem, zewnętrznej – opisowej, uspołecznionej i refleksyjnej połączonej z myśleniem abstrakcyjnym, symbolicznym. Forma indywidualna sprzyja budowie tożsamości personalnej i jej ekspansji, forma obronna wywołuje ochronę własnej tożsamości m. in. za pomocą mechanizmów obronnych. Forma zewnętrzna oddziałuje na przystosowanie i tworzenie tożsamości społecznej, forma refleksyjna – na utrzymanie integracji i wewnętrznego ła­du.

Zarysowany, wyżej obraz struktury ja jest złożony i jaki taki wymaga pewnych omówień i egzemplifikacji. Ludzie różnią się między sobą istot­nie treścią układów ja: np. X może mieć pozytywne ja podstawowe wywo­łane akceptacją rodziców, dodatni obraz własnej osoby związany z uzdolnie­niami matematycznymi i ja aksjologiczne w którym na pierwszy plan wysu­wają się wartości naukowe. Te treści układów ja – przetwarzane są głównie za pomocą formy samoświadomości indywidualnej i refleksyjnej, co oddzia­łuje na tworzenie się tożsamości uczonego, zindywizualizownej, słabo przy­stosowanej i uspołecznionej. Ogólnie biorąc X jest typem efektywnego, ga­binetowego uczonego o dużej ekspansji twórczej w dziedzinie swojej spe­cjalizacji; wykorzystuje duży potencjał zawodowy, twórczy; w życiu rodzin­nym, społecznym może mieć niepowodzenia i trudności.

Ogólnie biorąc, struktura ja stanowi centralny składnik osobowości inte­grujący różnorodne procesy i układy (np. pamięciowe, percepcyjne, posta­wy, schematy) i regulujący działania celowe, szczególnie typu strategiczne­go. Struktura ja może być z ogólniejszego punktu widzenia traktowana ja­ko element potencjału życiowego. Z punktu widzenia warunków aktywizu­jących potencjał, stanowi ona dynamiczny wyznacznik ukierunkowujący potencjał i określający ważniejsze fragmenty przebiegu życia.

Struktura ja funkcjonuje, jak wspomnieliśmy, w sposób dynamiczny i kompleksowy. U różnych ludzi tworzą się w wyniku doświadczeń życio­wych i wpływu otoczenia specyficzne konstelacje struktury ja. Konstelacje te odgrywają określoną rolę w uruchomieniu potencjału życiowego, bądź je­go blokowaniu.

U ludzi ?typowych”, pracujących usługowo, posiadających rodziny i kultywujących mentalność konsumpcyjną dominuje ja funkcjonalne po­wiązane z samoświadomością zewnętrzną i obronną. Jednostki tego typu zorientowane są na wartości utylitarne, konsumpcyjne, ich samoocena pod­nosi się, gdy awansują i zarabiają więcej; wzorują się oni na tych, którym się powiodło nie dzięki ryzykownym działaniom, lecz przez codzienną pracę i oszczędne życie. Przebieg ich życia jest w miarę spokojny, stabilny, łatwy do prognozowania.

Inny model struktury ja związany jest z dominacją ja indywidualnego nad pozostałymi układami i skojarzenia go z samoświadomością indywidu­alną i zewnętrzną. Struktura ja ma w tym wypadku charakter ekspansywny; zachowanie tego typu osób jest często ryzykowne i odważne. Osoby te w strukturach formalnych wspinają się szybko po szczeblach kariery, są czę­sto przełożonymi, zajmują eksponowane stanowiska. W warunkach działal­ności prywatnej osiągają sukcesy materialne, rozwijają przedsiębiorstwa handlowe, przemysłowe. Stanowią oni trzon powstającej u nas po roku 1989 klasy średniej. Ich przebieg życia trudno ściślej prognozować, część z nich osiąga powodzenie materialne, pozycję społeczną, niemała grupa wszakże ?plajtuje” zadłuża się i degraduje się psychicznie i społecznie.

W strukturze ja u pewnych osób dominuje negatywne ja podstawowe powiązane z samoświadomością obronną. Tego typu osoby w niesprzyjają­cych warunkach społecznych (np. w związku z konfliktami rodzinnymi lub w miejscu pracy) łatwo stają się nerwicowe lub plasują się w obrębie typu border line. Niektóre z tych osób uzależniają się od alkoholu, narkotyków, hazardu itp. Można ich określać jako osobników zaburzonych osobowościowo, dewiantów, nieudaczników życiowych.

Struktura ja obejmująca ja podstawowe, ja funkcjonalne i ja aksjologicz­ne powiązane z samoświadomością indywidualną i refleksyjną wytwarza osobowość twórczą funkcjonującą na polu nauki, sztuki, polityki, działalno­ści religijnej, społecznej. Osoby o tym typie struktury ja są zindywidualizo­wane, ekspansywne, podporządkowują wszakże swą osobowość realizacji określonych wartości np. naukowych, artystycznych, Przebieg życia tych osób nie jest ściśle zaprogramowany, występują tu możliwości niepowo­dzeń i powodzeń w związku z koniunkturą, zapotrzebowaniem społecznym na określony rodzaj twórczości. Duży potencjał w postaci uzdolnień, umie­jętności jest tu powiększony przez dynamiczną strukturę ja zaprogramowa­ną indywidualnie.

Twórczość Gombrowicza bazująca w dużej mierze na jego ja podstawo­wym jest dobrą ilustracją tych prawidłowości (por. Gombrowicz: Testament 1990).

Autor ?Ferdydurke” stwierdzał: ?Z niedojrzałości – kompromitujące, nieprzyjazne słowo – zrobiłem mego cheval de bataille”.