Model funkcjonowania życia

Uwagi wstępne

Problemy, czy życiem ludzkim rządzą określone prawidłowości, jakiego rodzaju są one czy socjologiczne, psychologiczne, biologiczne, jakie znacze­nie mają wydarzenia zewnętrzne i doświadczenia subiektywne – żywo inte­resują ludzi przeciętnych jak i uczonych. Ci drudzy usiłują dokonać określonych konceptualizacji przebiegu życia, wykryć w nim istotne mechani­zmy i odpowiedzieć ogólnie na pytanie ?jak funkcjonuje życie”.

Poniżej przedstawimy wstępny projekt modelu funkcjonowania życia, wychodząc z założenia, że model ten powinien mieć charakter globalny, a więc uwzględniać różnorodne czynniki i mechanizmy, różne poziomy funkcjonowania życia wychodząc m.in. poza obręb konceptualizacji z za­kresu psychologii społecznej, jak i psychologii osobowości.

Istotne składniki modelu

Powstaje ważne pytanie, jakie są istotne składniki, parametry wpływa­jące na przebieg życia, na jakim poziomie one funkcjonują i w jakich rela­cjach pozostają. W modelu naszym uwzględnimy składniki występujące u osób w wieku dojrzałym (powyżej 18 roku życia).

Istotną rolę w determinacji przebiegu życia odgrywa czynnik biologicz- no-fizyczny, czynnik osobowościowy i społeczno zewnętrzny.

Jednostka zawsze posiada określoną strukturę fizyczną, zdrowotną, apa- rycyjną. Oto X, 30 1. mężczyzna jest człowiekiem zdrowym, wysokim, sil­nym, o atrakcyjnej aparycji, Y również 30- letni jest człowiekiem chorowi­tym (sprawy wieńcowe), łatwo męczącym się, niskim, o słabym słuchu. Upraszczając, ludzi można podzielić na zdrowych, chorowitych i chorych. Stan zdrowia i aparycja i związane z nim samopoczucie wywiera silny wpływ na losy życiowe jednostki.

Osobowość stanowi indywidualną strukturę właściwości, potrzeb, po­staw wpływających na przeżycia wewnętrzne i zachowanie jednostki. Istot­nymi składnikami osobowości są temperament, zdolności, układ potrzeb, system wartości, struktura ja, schematy. Szczególną rolę integrującą przeży­cia jednostki, jej potrzeby i dążenia odgrywa samoświadomość, która nie tylko obejmuje osobowość i zachowanie, lecz również wydarzenia, warun­ki, itp.

Jednostka w różnych grupach, kręgach posiada określoną pozycję i peł­ni różne role np. rolę ojca, przełożonego, działacza społecznego, itp.

Czynniki biologiczne, osobowościowe i role wzajemnie na siebie od­działują, np. słabe zdrowie może obniżać samoocenę i pozycję prestiżową, a postawa perfekcjonistyczna może stymulować dbanie o zdrowie, spraw­ność fizyczną i aparycję i podnosić status społeczny.

Jednostka żyje i funkcjonuje w określonym środowisku zewnętrznym (np. geograficznym) kulturowo-społecznym, w którym przynależy do róż­nych grup większych, mniejszych, np. rodziny, kręgu koleżeńskiego, ze­społu pracowniczego. Funkcjonowanie psychologiczne i społeczne jednost­ki, jej aspiracje, wartości może określać w dużym stopniu rodzina, a szczególnie rodzice. Ich postawy wobec dzieci, styl wychowawczy, poziom mo­ralny i kulturalny istotnie oddziałują na rozwój osobowości jednostki. Śro­dowisko oddziałuje również na funkcjonowanie potrzeb, aspiracje, procesy samorealizacyjne i miejsce życiowe.

Częstym zjawiskiem zarówno w USA jak i w Polsce jest wpływ wy­kształcenia ojca na karierę edukacyjną i pracę syna. Np. w USA około 6% populacji wykazało następujący przebieg życia: niewykwalifikowany ojciec – wykształcenie podstawowe syna – niewykwalifikowana praca (por. Runy- an 1992 str. 109-110).

Czynniki biologiczne, osobowościowe i społeczne należą do względnie trwałych i stabilnych warunków. Oczywiście w warunkach szybkich zmian politycznych, społecznych, np. rewolucji, transformacji ustrojowej, również czynniki te podlegają zmianom i dynamizacji. Można je określić mianem czynników strukturalno-obiektywnych.

Inną grupę czynników stanowią czynniki konstelacyjno-fenomenologiczne związane z tym, jak jednostka określa swoje racje, własne cele, pla­ny, zadania, wzory osobowe i standardy.

Człowiek jest istotą, która nadaje określone znaczenie swym działa­niom, okresom lub etapom życiowym, lub całemu życiu. Nadawanie zna­czenia odbywa się często na podstawie akceptowanych wartości. System akceptowanych wartości – powiązanych z określonymi uzasadnieniami – na­zwaliśmy mianem racji własnej (por. Zaborowski 1980). Mogą być racje ogólne, generalne, np. służba i pomoc ludziom, lub racje cząstkowe, np. po­moc ubogim, lub osobom uzależnionym.

Racje własne łączą się często z określonymi planami, zadaniami. Jed­nostka dysponująca ogólną racją własną często przekształca ją w zestaw bar­dziej skonkretyzowanych celów, planów i zadań. Np. racja pomocy huma­nitarnej przekształca się w zapisanie się do Stowarzyszenia Brata Alberta i przygotowywanie posiłków dla ubogich.

W ścisłym związku z racjami własnymi i planami funkcjonują indywidu­alne wzory osobowe i standardy. Wzór osobowy stanowi układ właściwości pozytywnie ocenianych, które jednostka pragnęłaby posiadać; standard ży­ciowy stanowi natomiast preferowany sposób życia. Np. osobnik o humani­tarnej racji własnej akceptuje wzór osobowy zbliżony do postaci matki Te­resy z Kalkuty i standard życia ubogiego, pełnego zaangażowania i poświę­cenia dla ubogich.

W wyniku stałej interakcji czynników strukturalnych i konstelacyjno- fenomenologicznych tworzą się i funkcjonują określone scenariusze, pro­blemy i style życiowe, oraz realizacja potencjału życiowego. Czynniki te można określić mianem samorealizacyjnych.

Jednostka na podłożu swej osobowości, sumy ról, warunków społecz­nych wytwarza specyficzne konstelacje fenomenologiczne, których efek­tem są specyficzne scenariusze i style życiowe. Scenariusze są faktami obiektywno-subiektywnymi, polegają one na strukturalizowaniu swego ży­cia w określone układy celów, racji, wiodących stylów. W życiu Sartre’a i Si­mone de Beauvoir elementami scenariuszy i stylów była twórczość, zainte­resowania społeczne i seks. W życiu alkoholika głównym składnikiem sce­nariusza i głównym stylem są libacje, pijący koledzy, szukanie pieniędzy na alkohol. Z innych znanych scenariuszy i stylów można wymienić: scena­riusz uwodziciela, skąpca, przywódcy, społecznika (scenariusze te eksplo­atowała literatura).

Jednostka zawsze dysponuje określonym potencjałem życiowym, to jest zasobami, np. intelektualnymi, umiejętnościami, siłą fizyczną, środkami materialnymi, znajomościami. Zasoby te może w różnym stopniu zależnie m.in. od racji własnej, standardów, scenariuszy wykorzystywać i realizować. Nierzadko zdolne jednostki, wykształcone, z ?dobrych” rodzin marnują swoje zasoby.

Miejsce życiowe jest efektem różnorodnych czynników strukturalnych, konstelacyjno-fenomenologicznych i samorealizacyjnych.

Wykorzystanie potencjału życiowego na podłożu własnych celów i sce­nariuszy łączy się z określonym bilansem, to jest oceną własnych powodzeń i niepowodzeń w skali różnych okresów życiowych lub w skali całego życia.

Przedstawione wyżej czynniki, struktury, warunki, stają się treścią sa­moświadomości jednostki. Mogą to być treści wewnętrzne, np. myśli, emo­cje, pragnienia i treści zewnętrzne, np. zachowanie, stosunki społeczne. Treści te są przetwarzane za pomocą czterech form: indywidualnej, obron­nej, zewnętrznej i refleksyjnej. Forma indywidualna łączy się z przetwarza­niem na podstawie struktury ja, w sposób personalny, emocjonalny, forma obronna – funkcjonuje na podłożu lęku, zagrożenia, forma zewnętrzna ce­chuje się przetwarzaniem informacji w sposób opisowy, zobiektywizowany, a forma refleksyjna – w sposób abstrakcyjny, symboliczny.

Można przyjąć, że jednostki, które czynniki te włączają do treści we­wnętrznych, a więc internalizują i przetwarzają za pomocą formy indywidu­alnej, upodmiotawiają swoje życie, co łączy się z bogatszymi, zróżnicowany­mi przeżyciami wewnętrznymi, a nierzadko również z rozterkami i konflik­tami. Życie dla nich jest zindywidualizowanym stanem psychicznym obfi­tującym w zmienne i złożone myśli, uczucia, wątpliwości i wahania.

Przeciwnie życie jest przeżywane u osobników, którzy różne wydarze­nia, własne działania, stosunki plasują w treściach zewnętrznych i przetwa­rzają je w sposób zewnętrzny. Uprzedmiotawiają oni życie, jego przebieg,
traktują swój los nierzadko apersonalnie (np., gdy spotka ich niepowodze­nie, obiektywizują je mówiąc ?samo życie”).

Osobnicy przetwarzający wydarzenia życiowe w sposób obronny często przeżywają zagrożenia, są pesymistami, lub są bierni, bądź zachowują się agresywnie i są nieprzystosowani.

Jednostki funkcjonujące na podłożu samoświadomości refleksyjnej traktują życie abstrakcyjnie, jako proces bądź biologiczny, społeczny, psy­chologiczny, historyczny, stale analizują przyczyny i skutki różnych sytu­acji, wydarzeń, porównują swój los z losem innych ludzi.

Zarysowane wyżej czynniki i procesy wpływające na przebieg życia two­rzą różne modele równowagi między jednostką a światem. Głębsze rozszy­frowanie tych modeli pozwala określić ważniejsze tematy życiowe funkcjo­nujące w różnych okresach życia, lub w całym życiu. Tematy życiowe (któ­rych odzwierciedleniem są np. w powieści wątki) oznaczają istotne proble­my subiektywno-obiektywne jednostki, których rozwiązywanie wpływa na określony rozwój osobowości w związku z tym na przebieg i jakość życia.