Miejsce życiowe

Pojęcie miejsca życiowego

Kategorie egzystencji, egzystującej osoby, bytowania, stawania się – są pojęciami filozoficznymi; psychologia posługująca się tymi terminami odry­wa się od swych szczegółowych problemów, tracąc kontakt z realną egzy­stencją jednostki, która zawsze jest odniesiona do określonego miejsca i czasu. Zamiast więc wieloznacznej kategorii egzystencji będziemy niżej używali pojęcia miejsca życiowego (egzystencjalnego) człowieka, przez które rozumiemy aktualną sytuację biologiczną, społeczną, psychologiczną, ekonomiczną jednostki.

Miejsce życiowe człowieka jest zawsze miejscem konkretnym. Oto ro­dzi się i żyje dziecko, żyje ono w określonym czasie, np. w r. 1995, jest dzieckiem określonych rodziców, np. bogatych biznesmenów, ma określo­ną opiekę biologiczną, psychologiczną. Oto uczony pisze książkę z zakresu psychologii egzystencji – nie jest to uczony bytujący ogólnie, lecz konkret­ny psycholog w wieku 60 lat, pracownik uniwersytetu, samotny itp.

Każda jednostka ludzka zajmuje jakieś unikatowe miejsce życiowe; miejsca tego nie może zamienić z inną jednostką, chociażby najbardziej po­dobną, np. z bliźniakiem. Życiowe miejsce jednostki możemy rozpatrywać w różnych aspektach; dla celów naszej analizy można wyodrębnić:

  1. aspekt biologiczny związany z płcią, wiekiem, stanem zdrowia, funk­cjonowaniem lepszym lub gorszym różnych narządów, organów
  2. aspekt psychologiczny dotyczący inteligencji, temperamentu, charak­teru, uzdolnień, umiejętności, potrzeb, postaw, światopoglądu
  3. aspekt społeczny obejmujący pozycje, role społeczne, stosunki spo­łeczne, kulturę, przynależność do różnych grup, społeczności
  4. aspekt ekonomiczny związany z sytuacją materialną, zarobkami, zaso­bami, majątkiem.

Dla ilustracji porównajmy miejsce życiowe emeryta K. i bezrobotnego J. Emeryt K. ma 62 lata, dobry stan zdrowia, jest wysoki, korpulentny, przy­stojny, jest inteligentny, oczytany, jest członkiem ZChN, ma rodzinę zło­żoną z żony i 20 1. syna studenta. Sytuację materialną ma względnie dobrą, emerytura jego wynosi 700 zł, ma samochód, daczę. Zapytany o swoje życie stwierdził, że wprawdzie PRL zablokował wiele jego aspiracji (m.in. wyjazd do siostry we Francji), czuje się w miarę zadowolony z życia.

Bezrobotny J. nie ukończył studiów. Pracował jako urzędnik, obecnie jest bezrobotny. Nałogowo gra w gry losowe i na wyścigach konnych. Na tym tle rozszedł się z żoną, ma 12 1. syna, który sprawia trudności. Pali dziennie około 40 papierosów. J. mieszka u starszej emerytki, pomaga jej i korzysta z zasiłku dla bezrobotnych. Mimo trudnej sytuacji życiowej sądzi, że jest na dobrej drodze i że osiągnie większą wygraną, która zmieni jego życie.

Miejsca życiowe K. i J. są odmienne pod względem biologicznym, psy­chologicznym, społecznym, ekonomicznym. K. jest człowiekiem, który zre­alizował siebie, jest z siebie zadowolony, optymistyczny, oczekuje z ufno­ścią przyszłości, ma byt zabezpieczony. Sądzi, że znalazł się na ogół na wła­ściwym miejscu w życiu.

J. jest słabego zdrowia, które pogarsza się z powodu nałogowego palenia, jest niepewny siebie, ma zmienną samoocenę, chwali światopogląd ?astro­logiczny”, zgodnie z którym ruchy planet wpływają na nasze życie. Żyje na marginesie społecznym, utrzymując trwalsze kontakty z podobnymi do sie­bie hazardzistami. Liczy na dużą wygraną, która rozwiąże jego problemy życiowe. Zapytany, czy jest na właściwym miejscu, odpowiedział że tak, bo jest zawodowcem i samorealizuje się w hazardzie. Nie ulega wątpliwości, że sądy J. o własnej osobie i miejscu życiowym mają charakter obronny.

Scharakteryzowane wyżej miejsca życiowe K. i J. oraz opinie odnośnie do ?jakości” tych miejsc wskazują, że obiektywna sytuacja życiowa może nie pozostawać w bezpośrednim związku przyczynowym z subiektywną re­lacją jednostki.

Pytanie o właściwe miejsce w życiu ma wyraźną zawartość ewaluatywną; stąd w odpowiedziach osób badanych mogą pojawiać się treści obronne, zaprzeczanie, uniki, ambiwalencje.

Podobne tendencje stwierdzono w badaniach nad tzw. dobrostanem (well being) i poczuciem szczęścia. Według Czapińskiego (1992), znawcy tej problematyki, zaledwie 11% wariancji na skali poczucia szczęścia wyja­śniają takie czynniki zewnętrzne, jak dochody, wykształcenie, stan cywilny. Dyspozycje osobowościowe, np. samoocena, ekstrawersja, neurotyzm, od­grywają większą rolę i łączą się z ponad 30% wariancją w odpowiedziach w skali szczęścia.