Interakcja dynamiczna

Analiza sekwencji faz i stanów nie może mieć charakteru formalnego i mechanicznego.

Interakcja między sytuacjami, warunkami, kulturą a zachowaniem ma charakter dynamiczny, to znaczy warunki i osobowość jednostki oddziałują na siebie wzajemnie (szerzej na ten temat Zaborowski 1980). Interakcja po­wyższa ma nadto charakter zapośredniczony, to znaczy warunki nie oddzia­łują bezpośrednio na jednostkę i jej zachowanie, lecz odbywa się to poprzez procesy percepcyjne, poznawcze, emocjonalne.

Dynamiczna i zapośredniczona interakcja między warunkami a osobo­wością może przybrać różną postać zależnie od:

a)   siły, intensywności wpływu warunków;

b)   struktury potrzeb jednostki;

c)   struktury jej samoświadomości.

Wpływy warunków i środowiska mogą mieć różną intensywność i za­kres. Silnie działające bodźce zagrażają życiu, bezpieczeństwu, zdrowiu czy godności, mają charakter deterministyczny i wyzwalają zachowanie na ogół jednoznaczne i ściśle określone. Np. pożar, powódź wywołują najczęściej zachowania ucieczki, głód powoduje szukanie pożywienia lub przywłasz­czenie go sobie, pozbawienie godności lub honoru wyzwala agresję. Bada­jąc przebieg życia należy uchwycić okresy, w których jednostka funkcjono­wała w takich granicznych okolicznościach i warunkach gdy dla utrzymania życia, bezpieczeństwa, godności jej zachowania miały charakter w pewnym sensie konieczny pod względem biologicznym i psychologicznym.

Stała deprywacja potrzeb podstawowych, np. bezpieczeństwa, pożywie­nia, dezorganizuje osobowość, obniża poziom funkcjonowania poznawcze­go, zubaża emocje i motywy. Człowiek w tych warunkach nie ma siły i cza­su na zaspokajanie potrzeb afiliacyjnych, kulturalnych, samorealizację. Je­go osobowość jest jednostronnie zorganizowana wokół potrzeb podstawo­wych, emocje i motywy są prymitywne, dominują w nich niekontrolowane impulsy, egoizm, agresja. Jest to osobowość zbliżona do psychopatycznej.

Nie tylko warunki i potrzeby wyzwalają zachowania w sposób zdetermi­nowany i konieczny, determinacja może pochodzić również od struktury sa­moświadomości. Jej treści wektorowe, np. związane z wrogością oraz formy obronne działają nierzadko jako przyczyna wywołująca jednoznaczne reak­cje. Mówi się w tych przypadkach o ogłupieniu nerwicowym, kompulsywnej mentalności, poczuciu bezradności. Np. poczucie bezradności wywołu­je z jednej strony obniżenie samooceny i wiary w siebie, a z drugiej pod wpływem zaniżonej samooceny niemożność poznawczego opracowania sposobów wyjścia z trudnej sytuacji. W związku z tym występują określone samoświadomościowe determinanty zachowań o charakterze koniecznych uwarunkowań psychologicznych.

Interakcja osobowości i sytuacji w różnych fazach życia może wyglądać różnorodnie. W dzieciństwie i młodości środowisko może mieć większy wpływ na zachowanie, w okresie dojrzałym – osobowość dzięki rozwojowi samowiedzy i samoświadomości może silniej regulować zachowanie. Po­dobnie rzecz może się przedstawiać w krótszych odcinkach życia, np. w to­ku studiów wyższych (absolwenci szkół wyższych stają się w większym stopniu samosterowni niż ich młodsi koledzy, np. z roku 1-szego).

Podmiotowość człowieka ściśle związana z jego samoświadomością, a ściślej z samoświadomością indywidualną i refleksyjną (por. Zaborowski 1996), sprzyja w dużym stopniu autoregulacji zachowania, opanowaniu sy­tuacji, odporności na realne stresy czy naciski innych ludzi. Przewidywal­ność zachowania osób o wyższym poziomie samoświadomości, samorealizujących się, jak to trafnie podkreślił Maslow (1980), nie jest zbyt wysoka, gdyż człowiek upodmiotowiony może zachowywać się np. niezgodnie z prawidłowością nagród i kar.

Przebieg życia zależy niewątpliwie od warunków i środowisk, w jakich jednostka żyje i funkcjonuje. Egzystencjaliści podkreślają, że człowiek ży­je w świecie, jednak świat ten jest zawsze światem własnym, subiektyw­nym. Binswanger (1960) pisze o świecie jako o tym, ?do czego egzystencja się wspina i zgodnie z czym tworzy samego siebie”. Tak więc pragnąc po­głębić wyjaśnianie przebiegu życia w modelu interakcyjnym, trzeba odwo­łać się do myśli, sądów, emocji, motywów jednostki, a więc do jej świata su­biektywnego. Bez znajomości tego świata, jak słusznie stwierdził wybitny polski psycholog introspekcyjny M. Kreutz (1962), nie sposób zrozumieć zachowań, długotrwałych dążeń, twórczości. Kreutz pisał, że Spinoza, jeśli ograniczymy się do jego zachowań i działań, nie różnił się zasadniczo od swoich współczesnych, zajmował się szlifowaniem diamentów, sprawami codziennymi itp., dopiero uchwycenie jego życia wewnętrznego, pracy my­ślowej ułatwia zrozumienie jego wielkości.

Świat wewnętrzny znajduje często wyraz w samoświadomości jednostki: w jej treściach i formach. Przebieg życia jest określany w niemałym stopniu przez to, jakie treści koduje i przetwarza jednostka i za pomocą jakich form to robi. Zycie wewnętrzne przestępcy różni się istotnie w treściach, szcze­gólnie w treściach wektorowych, od życia wewnętrznego uczonego, czy po­lityka. Treści te mogą w różnym stopniu być zakotwiczone w aktualnych warunkach, często treści te nawiązują do wzorów, ideałów, wizji przyszłego życia.

Osobowość człowieka i jego życie łatwiej zrozumieć i wyjaśnić, gdy orientujemy się jak w swej samoświadomości zwrócony jest on do przyszło­ści i jak ją projektuje. Projekty te mogą być w różnym stopniu i zakresie re­alizowane, a nawet niezrealizowane, mówią one wszakże wiele o człowieku i jego życiu, szczególnie życiu wewnętrznym.