Funkcje

Trudno w aktualnym, stanie wiedzy rozstrzygnąć problem, czym jest sa­moświadomość, czy jest to odrębna struktura psychiczna tak jak pamięć, myślenie, czy jest to mechanizm globalny, oparty na pamięci, uwadze, wy­obraźni, myśleniu, czy też samoświadomość – co lansuje Neisser (1978) – jest tylko cechą przeżyć wewnętrznych.

Niezależnie od rozstrzygnięcia tych problemów można przyjąć, że sa­moświadomość pełni ważne funkcje w życiu psychicznym i zachowaniu człowieka.

a. Samoświadomość odgrywa rolę polaryzującą, uwydatniającą określone przeżycia, stany wewnętrzne i standardy jednostki. Funkcja ta rozmaicie przedstawia się w obrębie poszczególnych form. W toku kodowania treści w sposób indywidualny nasilenie samoświadomości sprzyja uwydatnieniu indywidualnych potrzeb, postaw, ich związku z zachowaniem i stosunkami z innymi ludźmi. Przy przetwarzaniu treści w sposób zewnętrzny ekspozy­cji ulegają normy, standardy społeczne. Kodowanie informacji w sposób obronny uwyraźnia zagrożenia, lęki jednostki. W toku przetwarzania reflek­syjnego funkcje regulujące zachowanie uzyskują uogólnienia, symboliczne ujęcia. Funkcje polaryzujące samoświadomość stwierdzono w wielu bada­niach opartych na teorii Wicklunda (1975), Carvera (1979). Na przykład stwierdzono, że w warunkach autokoncentracji nasila się konformizm (Du­val 1983) lub podnosi się efektywność wykonywania zadań (Brockner 1974).

  1. Samoświadomość spełnia funkcje integrujące, selekcjonujące, uzgad­niające różne informacje związane z własną osobą. Np. jednostka, która pra­gnie osiągnąć ważne cele, a nie czuje się najlepiej, może zaniedbać infor­macje o złym samopoczuciu lub osłabić je, w sytuacji, gdy zadania są mniej ważne, jednostka może większą uwagę poświęcić ochronie zdrowia. Samo­świadomość może ułatwić adekwatną selekcję informacji, uniezależnienie się od niektórych danych, np. społecznych i eksponowanie innych, np. wła­snych preferencji.
  2. Samoświadomość dotyczy nie tylko aktualnych sytuacji i przeżyć jed­nostki. Człowiek może powracać myślą, wyobrażeniami do przeszłości, uświadamiać sobie przebieg własnego życia, jego trudności, błędy, osią­gnięcia, oraz planować swoje przyszłe zadania, cele, wyobrażać sobie swoje życie w przyszłości. Funkcje związane z własnym życiem można określić mianem retrospekcyjno-sterujących. Funkcje te zawierają również w sobie elementy korektywne optymalizujące, dzięki którym jednostka może zmieniać swoje zachowanie, środki tak, aby działać zgodnie z akceptowany­mi wartościami i ja idealnym.