Formy

Treści wewnętrzne i zewnętrzne mogą być kodowane i przetwarzane w różnorodny sposób, w różnej formie. Na przykład mogę żyć swoją zawi­ścią, stale przeżuwać ją i trawić, mogę jako obserwator przyglądać się jej, mogę zastanawiać się, dlaczego tak zazdroszczę partnerowi, a nie komu in­nemu itp.

Uwzględniając dwa ortogonalne wymiary stanowiące continuum, a mia­nowicie wymiar indywidualno-społeczny i wymiar konkretno-abstrakcyjny otrzymujemy cztery formy samoświadomości: samoświadomość indywidu­alną, społeczną, obronną i refleksyjną.

Poniżej scharakteryzujemy te formy.

a) Samoświadomość indywidualna łączy się z emocjonalnym, egocen­trycznym kodowaniem i przetwarzaniem informacji i własnej osobie. W procesie funkcjonowania samoświadomości indywidualnej aktywizują się osobiste standardy, struktura ja, występuje odnoszenie informacji do własnej osoby (por. Hull-Levy 1981). Koncentracja na własnej osobie ma charakter podmiotowy; jej skutkiem są atrybucje osobiste (Duval 1976), przeżywanie silnych emocji (Scheier Carver 1982), intensyfikacja pamięci i wyobraźni osobistej (Kuiper Rogers, 1979), zaangażowanie personalne w działalność (Deci 1980).

Samoświadomość obronna polega na kodowaniu i przetwarzaniu infor­macji o sobie na podłożu lęku, niepokoju. Lęk wywołuje zawężenie pola świadomości, zmniejsza się otwartość na nowe informacje, pojawiają się sta­ny perseweracji negatywnych myśli i wyobrażeń. Racjonalne, abstrakcyjne myślenie ustępuje miejsca myśleniu konkretno-obrazowemu z cechami sztywności, egocentryzmu. Samoświadomości obronnej towarzyszą obniżo­na samoocena, zmienność nastrojów, skłonność do depresji. Samoświado­mość obronna łączy się z silnymi mechanizmami obronnymi, np. racjonali­zacją, projekcją, represją.

Samoświadomość zewnętrzna występuje wówczas, gdy jednostka prze­twarza informacje o sobie w sposób opisowy, zobiektywizowany, uspołecz­niony. Jednostka staje się dla siebie przedmiotem percepcji i poznania. W procesie samooceny i oceny otoczenia, innych ludzi dominują standardy i normy społeczne. Standardy te mogą dotyczyć walorów zdrowotnych, so­matycznych, zawodowych, społecznych, w związku z tym można mówić o samoświadomości zdrowotnej, profesjonalnej, klasowej. Wyraźniejsze uświadomienie sobie norm i standardów społecznych sprzyja nasileniu mo­tywacji społecznej, skłonności do konformizmu, pozytywnej publicznej au­toprezentacji (por. Baumeister 1982).

Samoświadomość refleksyjna polega na przetwarzaniu informacji we­wnętrznych i zewnętrznych o własnej osobie w sposób ogólny, symbolicz­ny. Samoświadomość ta integruje różne informacje, m.in. poprzez konfron­tację własnych potrzeb, postaw, aspiracji z normami i wartościami społecz­nymi. Silny wpływ na funkcjonowanie samoświadomości refleksyjnej wy­wiera sprawiedliwość wewnętrzna (por. Zaborowski 1986). Samoświado­mość refleksyjna może dotyczyć różnych fragmentów własnej osoby, lub całości osobowości i egzystencji własnej. Tego typu samoświadomość moż­na określić mianem samoświadomości egzystencjalnej. Funkcjonowanie sa­moświadomości refleksyjnej łączy się często z aktywizacją wartości akcep­towanych przez jednostkę, co uruchamia procesy samowiedzy, samooceny i samokontroli. Samoświadomość refleksyjna sprzyja umacnianiu tożsamo­ści, autonomii i podmiotowości.