Czynniki specyficzne

Dotychczasowe uwagi na temat przebiegu życia miały charakter ogólny i obracały się wokół interakcji między środowiskiem a osobowością. Obec­nie skoncentrujemy uwagę na czynnikach o węższym zasięgu, które gdy występują w nasilonej postaci, mogą oddzielnie, częściej wszakże w powią­zaniu z czynnikami o podobnym oddziaływaniu, wpływać na przebieg ży­cia.

a. Emocje i motywy

Wyjaśniając zachowanie ludzi często odwołujemy się do emocji i moty­wów. Np. mówimy, że X pod wpływem zawiści napisał negatywną opinię o koledze, że Y został dyrektorem instytutu, bo ma silną potrzebę domina­cji i osiągnięć. Powstaje pytanie, czy emocje i motywy pozwalają wyjaśnić przebieg życia człowieka, a jeśli tak, w jakim zakresie i w jakich warunkach.

Zastanawiając się nad tym problemem trzeba odrzucić pogląd, że jedno­razowa emocja, lub konkretny motyw działający w określonej sytuacji wpły­wają jednoznacznie na cały przebieg życia. Oczywiście w sporadycznych przypadkach (np. wybuch zazdrości w stosunku do żony, czy ostry konflikt z przełożonym) dany fragment życia może być modyfikowany lub nawet określony przez przeżycia emocjonalno-motywacyjne.

Należy zauważyć, że determinacja życia przez emocje i motywy winna być rozpatrywana wówczas, gdy trwałe, utrzymujące się przez dłuższe okre­sy czasu, a niekiedy przez większość życia emocje i motywy dominują w przeżyciach jednostki. Oto X przejawia stałą, silną zawiść w stosunku do kolegów, którzy osiągnęli sukces i przy każdej okazji obniża ich wartość i utrudnia pracę, oto Y zachowuje się dominatywnie i zawsze chce kontro­lować i mieć rację w domu, pracy, w stosunkach towarzyskich. Nie ulega wątpliwości, że tak rozumiane emocje i motywy mogą silnie oddziaływać na przebieg życia.