Czynniki osobowościowe

Poniżej zajmiemy się najpierw czynnikami wewnętrznymi, osobowo­ściowymi odgrywającymi rolę warunków nieodzownych w uruchamianiu potencjału życiowego.

Uruchomienie określonych zasobów np. uzdolnień, wytrwałości, środ­ków pieniężnych, znajomości wymaga powstania określonych planów i ce­lów w świadomości jednostki. R. May (1995) podkreśla, że to czy potencjalność stanie się aktualnością zależy w pewnym stopniu od jednostki. Autor stwierdza: ?Ciąg ludzkiego doświadczenia można przedstawić następująco: ?pojmuję – mogę – chcę – jestem”. ?Ja mogę” – ?ja – chcę” są podstawowy­mi składowymi poczucia tożsamości.”. Aby plany i cele mogły się realizować muszą pojawić się procesy motywacyjne w których składniki po­znawcze i integrują się z elementami emocjonalnymi. Np. zanim cel napi­sania książki będzie realizowany autor musi mieć określoną wizję jej treści, charakteru, formy, oraz motywy, emocje stymulujące go do działania. Mo­że to być pragnienie ogłoszenia nowej ważnej teorii, zdobycie stopnia na­ukowego, zarobienie pieniędzy itp.

Na ogół te plany i cele w których występuje integracja samoświadomo­ści indywidualnej, zewnętrznej i refleksyjnej (por. Zaborowski 1996) mają większą siłę motywująca i wyzwalają proces decyzyjny. W tym procesie wy­stępuje ocena użyteczności, wartości określonego działania i określenie prawdopodobieństwa realizacji celu. Jeśli ocena użyteczności i określenie prawdopodobieństwa są znaczne decyzja zostaje podjęta i określony poten­cjał życiowy (np. w przypadku pisania książki: uzdolnienia, pracowitość, wytrwałość) zostają uruchomione.

Te plany i cele, które leżą na lini akceptowanych przez jednostkę war­tości, wzorów osobowych i racji własnych mają większą moc realizacyjną. Przez rację własną rozumiem sądy o znaczeniu dla jednostki określonych celów i zadań ogólnych bądź parcjalnych wraz z odnośnymi uzasadnieniami (szerzej na ten temat Zaborowski 1980).

Realizacja aspiracji i celów kończy się powodzeniem, częściowym po­wodzeniem lub niepowodzeniem. Powodzenie zależy od dopasowania aspi­racji do możliwości jednostki(szerzej na ten temat Skórny 1980). Powodze­nie w realizacji szczególnie ważnych planów zwiększa potencjał życiowy jednostki. Różnego typu nieudacznicy, bankruci dysponują zmniejszonym potencjałem życiowym na skutek odniesionych niepowodzeń. I odwrotnie, różni wybitni politycy, artyści, uczeni mają zwiększony potencjał życiowy dzięki osiągniętym sukcesom. Umberto Eco byłby jednym z wielu uczo­nych semiotyków gdyby nie wydał kilku powieści, które przyniosły mu roz­głos światowy zwiększając wydatnie jego potencjał życiowy m. in. pod względem koneksji i korzyści finansowych.

Ważnymi czynnikami podnoszącymi potencjał życiowy jest pozytywne myślenie, optymizm, i dodatnia samoocena. Jednostka, która w życiu do­strzega więcej szans niż zagrożeń, która sądzi, że przyszłość przyniesie jej większe osiągnięcia i korzyści, niż te które dotychczas osiągnęła, która wie­rzy w siebie, własne możliwości, uzdolnienia posiada większy potencjał ży­ciowy niż osoba o przeciwnych właściwościach. Nie ulega wątpliwości, że powodzenia w realizacji celów zwiększają zarówno myślenie pozytywne jak i podnoszą samoocenę. Właściwości powyższe wystąpiły w badaniu ekspe­rymentalnym Markus i Ruvolo (1989) dotyczącym ja pozytywnego i nega- tywneggo. Autorki prosiły dwie grupy osób badanych, by wyobraziły sobie, że pracują w dobrze płatnym zawodzie prawniczym lub że są pozbawione pracy. Osoby z pierwszej grupy osiągały lepsze wyniki w różnego typu za­daniach np. matematycznych niż osoby z drugiej grupy.

Problem realizacji różnych planów i osiągniętych powodzeń, lub niepo­wodzeń prowadzi nas do ważnej kategorii w psychologi życia – do kategorii bilansu pragmatycznego. Przez bilans pragmatyczny rozumiemy sumę osią­gniętych powodzeń w ważnych dla jednostki działaniach i zachowaniach. Sportowiec, który zdobył trzy złote medale olimpijskie ma lepszy bilans sportowy niż sportowiec, który zdobył tylko jeden medal brązowy. Bilans pragmatyczny stanowi ważny składnik obrazu własnej osoby i poczucia wła­snej wartości. Poznanie indywidualnych bilansów ułatwia lepsze poznanie i rozumienie człowieka jako bytującego we własnym świecie.

Ogólnie biorąc, osobowość można traktować jako ważny składnik poten­cjału życiowego jednostki. Osobowość można ujmować w sposób węższy ja­ko system integracji i regulacji zachowań, złożony z potrzeb, postaw, samo­oceny, lub w sposób szerszy jako system tworzący i realizujący plany. To szersze ujęcie występuje w cennej pracy prof. T. Mądrzyckiego (1996). Au­tor wyodrębnia trzy poziomy funkcjonowania człowieka: poziom wrodzone­go funkcjonowania obejmujący m. in. temperament i uzdolnienia, poziom nawyków i poziom świadomości. T. Mądrzycki podkreśla: ?Tego rodzaju koncepcja daje możliwość lepszego wyjaśniania i przewidywania wyników działań człowieka w różnych dziedzinach życia. Możliwości tej nie stwarza powszechne u nas wąskie ujecie osobowości, gdyż pomija ono zmienne in­strumentalne (w tym zdolności) i temperamentalne”.

Nie trudno ustalić, że szerokie ujęcie osobowości ułatwia pełniejszą i kompleksową analizę zasobów wewnętrznych człowieka; przebieg jego życia zależy nie tylko bowiem od postaw, samooceny, czy zainteresowań, lecz w równej mierze od jego rzeczywistych uzdolnień, co jest szczególnie ważne w warunkach gospodarki rynkowej, oraz od takich cech tempera­mentu jak aktywność, wrażliwość sensoryczna i emocjonalna, odporność na stres.