Analiza sekwencji faz życiowych

W psychologii egzystencjalnej odróżnia się fakty egzystencjalne od fak­tów esencjalnych. Pierwsze dotyczą realnych doświadczeń jednostki, jej przeżyć, np. lęków, pragnień, drugie reprezentują obiektywne prawidłowo­ści, np. przyczynowe, statystyczne. Wiadomo, że po stracie osoby bliskiej jednostka przeżywa stany żalu, depresji, zniechęcenia do życia; są to zindy­widualizowane przeżycia zależne od jakości relacji, trwałości, wspólnych przeżyć. Można wszakże w oparciu o badania empiryczne i prawidłowości statystyczne stwierdzić, że osoby owdowiałe, szczególnie po 60-tce, cierpią często na zaburzenia psychosomatyczne, nerwicowe.

Poniżej zajmiemy się głównie faktami esencjalnymi usiłując ich formu­łę dopełnić w pewnych przypadkach treściami egzystencjalnymi.

Przebieg życia można konceptualizować jako sekwencję zmieniających się warunków, zadań, pełnionych ról oraz towarzyszących zmian w mecha­nizmach funkcjonowania procesów poznawczych, emocjonalnych, motywa­cyjnych, ogólnie w organizacji osobowości i samoświadomości. Przyporząd­kowując zmiany sytuacji, warunków zmianom w osobowości operujemy ka­tegorią sekwencji faz i stanów w przebiegu życia (por. Runyan 1992).

Badając aktualne miejsce życiowe X w wieku 40 1. możemy postawić pytanie, jakie fazy i stany doprowadziły X do aktualnego miejsca. X urodził się np. w ubogiej rodzinie jako piąte dziecko, ukończył tylko szkołę podsta­wową, w wieku 16 1. poszedł do pracy w warsztacie rzemieślniczym. Pod wpływem kolegów wpadł w nałóg alkoholizmu, w wieku 26 1. założył rodzi­nę i miał dwoje dzieci. Zmieniał wielokrotnie miejsce pracy. W wieku 30 1. stał się pacjentem Poradni Przeciwalkoholowej.

Mamy tu do czynienia z takimi fazami, jak środowisko rodzinne, wy­kształcenie, pierwsza praca, zmiany miejsc pracy i układów koleżeńskich, zgłoszenie się w charakterze pacjenta do Poradni.

Ogólnie biorąc, jak pisze W. Mc K. Runyan: ?Szczególny zestaw defini­cji faz i stanów pozwala na wyczerpującą klasyfikację możliwych rodzajów przebiegu życia, gdzie ten przebieg określa się przez ruch danej osoby po­przez określoną sekwencję stanów. Można obliczyć empiryczną dystrybu­cję ludzi w alternatywnych przebiegach życia. Uzyskuje się w ten sposób metodę badania typów przebiegu życia i ich względną częstotliwość w ja­kiejś populacji. W niektórych przypadkach można będzie nawet porównać częstotliwość występowania różnych przebiegów życia dla grup wieko­wych, kultur lub grup etnicznych”.

W. Runyan podaje w swej pracy przykład analizy faz i stanów życia od­wołując się do danych statystycznych amerykańskich z r. 1967 dotyczących zmian zawodowych pokolenia (uwzględnił pod próbę 614 mężczyzn w wie­ku 35-45 lat). Wyodrębnił cztery fazy: sytuację rodzinną (chodzi o zawód oj­ca), poziom wykształcenia, rodzaj pierwszej i ostatniej pracy. Zawody zosta­ły podzielone na cztery poziomy (stany): wysokie stanowisko, wykwalifiko­wany, częściowo wykwalifikowany, niewykwalifikowany. W cytowanym przykładzie można było wyodrębnić teoretycznie 256 możliwych sekwencji stanów. Najczęstszy z przebiegów (około 5,8% populacji) obejmował przej­ścia od rodziny z niewykwalifikowanym ojcem, do wykształcenia podsta­wowego, niewykwalifikowanej pierwszej pracy i niewykwalifikowanej ostatniej pracy.

Tak więc, ogólnie biorąc, w przebiegu życia istnieją często ściśle okre­ślone sekwencje faz i stanów, które jakkolwiek mają charakter probabili­styczny, zahaczają wszakże o determinizm socjologiczny.

Jak mówi popularne przysłowie: ?nikt nie przeskoczy siebie”. Determinizm powyższy, jeśli chodzi o przestępczość, może stanowić w pewnym sensie okoliczność łagodzącą, a inteligentny adwokat broniący młodociane­go pochodzącego ze slamsów, który popełnił pierwsze przestępstwo, może odwołać się do ?nieuchronnego, koniecznego” negatywnego wpływu śro­dowiska rodzinnego i społecznego.

Zastosowania analizy faz i stanów są wielostronne. Dla pogłębienia ana­lizy można korzystać z technik wielokrotnej regresji i analizy grafów, moż­na porównywać przewidywaną częstość zmian jednego stanu i fazy na inne z realnie zaobserwowanymi. Analiza stanów i faz jest użyteczna w karierach edukacyjnych, zawodowych, rozwoju stosunków międzyludzkich, np. w małżeństwie, w zaburzeniach osobowości, procesach dewiacyjnych, prze­stępczości, uzależnieniach, w programach interwencyjnych.

Może również być przydatna w terapii indywidualnej, umożliwiając uświadomienie sobie przez jednostkę czynników i sytuacji wpływających na przebieg jej życia i ułatwiając planowanie zmian i decyzji w celu prze­rwania łańcucha rzekomo koniecznych uwarunkowań. Wartość wychowaw­czą i terapeutyczną mogą mieć przykłady drogi życiowej wybitnych jedno­stek, które mimo trudnych warunków rodzinnych, społecznych zdołały wła­ściwie pokierować swym życiem.