Życie i literatura

Życie, rzeczywistość, która nas otacza, uzyskuje różnego typu odzwier­ciedlenie w sztuce, a szczególnie w literaturze. Powieść porównywano do zwierciadła, które przechadza się po drogach. Pisarzy nazywano znawcami, lub inżynierami dusz, sędziami epoki, budzicielami sumień, wychowawca­mi narodu, pokrzepicielami serc itp.

Literatura może spełniać w życiu społecznym różne funkcje, np. wycho­wawcze, terapeutyczne, społeczne, polityczne. Nas w tym miejscu będą in­teresowały funkcje związane z opisem, analizą życia i wyjaśnianiem mecha­nizmów jego funkcjonowania. Próbę określenia związków między życiem a literaturą rozpoczniemy od oświetlenia prądu literackiego określanego mianem realizmu.

Realizm

Realizm traktowany jest przez teoretyków literatury jako prąd literacki lub metoda twórcza, która łączy się wiernym, trafnym odtworzeniem życia i otaczającej rzeczywistości. U podstaw realizmu leży rzetelna wiedza o ży­ciu i społeczeństwie połączona z wnikliwą obserwacją, konstruowaniem ob­razu wydarzeń, ich przebiegu, charakterystyk psychologicznych postaci we­dług zasad prawdopodobieństwa, typowości. Realizm w warstwie języko­wej polega na zbliżeniu języka literackiego do potocznego. Ogólny obraz życia zawarty w dziele literackim powinien charakteryzować się zgodnością z doświadczeniem społecznym, zawierać wyważone proporcje między róż­nymi dziedzinami życia, motywami zachowań. Realizm oparty jest w swych istotnych treściach na założeniu, że w życiu funkcjonują prawa przyczyno- wo-skutkowe, że możliwe jest poznanie jego psycho-społecznych mechani­zmów i że ludzie dążą do utrzymania równowagi między sobą a rzeczywi­stością, głównie na drodze trafnej percepcji i krytycznego rozumowania i że nie dominują u nich irracjonalne myślenie i postawy arealistyczne.

Istnieją różnego typu realizmy, np. realizm krytyczny ujawniający sprzeczności i konflikty społeczne (z takimi przedstawicielami, jak Balzac, Flaubert, Gogol, Tołstoj, Dostojewski), realizm magiczny łączący elemen­ty obiektywnej obserwacji z elementami fikcji literackiej i myślenia mito­logicznego i religijnego (z takimi wybitnymi pisarzami, jak Carpentier, Ma­rquez). Realizm socjalistyczny był parodią realizmu, gdyż polegał na ekspo­nowaniu pozytywnych stron ustroju socjalistycznego, kreowaniu pozytyw­nych bohaterów, eksponowaniu wiodącej roli partii. W Polsce typowymi utworami realizmu socjalistycznego były powieści B. Hamery ?Na przykład Plewa”, Jana Wilczka ?Nr 13 produkuje”. Realizm socjalistyczny prowadził do odtwarzania życia fikcyjnego, sprzeczności i konfliktów wymyślonych i papierowych. Sprzyjał rysowaniu czarno-białego wizerunku ludzi, grup społecznych, lub w szerszej perspektywie, świata.