U podstaw zachowań moralnych

Uwagi wstępne

Problemy zachowań moralnych, prospołecznych, humanitarnych mają bogatą literaturę w filozofii, socjologii, psychologii. Z wielką szkodą dla roz­woju myśli teoretycznej dociekania i badania przedstawicieli tych dyscy­plin podejmowane są w sposób niezależny, bez próby interdyscyplinarnej współpracy i inspiracji.

Rozdział poniższy stanowi wstępny krok w kierunku integracji koncep­cji filozoficznych z psychologicznymi.

Przedstawimy najpierw koncepcje zachowań moralnych znanych współ­czesnych filozofów polskich: A. Grzegorczyka, J. Tischnera oraz koncepcję świadomości humanistycznej wybitnego neopsychoanalityka E. Fromma. Następnie przeprowadzimy porównawczą analizę treści tych koncepcji w świetle badań współczesnej psychologii. Z kolei autor przedstawi własną teorię osobowości podnoszącej, która, jak można przypuszczać, w sposób holistyczny rozpatruje psychologiczne uwarunkowania zachowań moral­nych i jako taka może integrować analizy pokrewnych dyscyplin i stwarzać między nimi pomosty pojęciowe.

Moralny wybór w ujęciu Grzegorczyka

A. Grzegorczyk w swej pracy ?Filozofia czasu próby” (1979) w rozdzia­le ?Ostateczne wyzwanie” pisze o globalizacji świadomości człowieka we współczesnym świecie. Istotną cechą tej świadomości jest ekspansja ludz­kiej ingerencji. Ludzie zaczęli współcześnie wierzyć, że wszystko podlega zmianie, ingerencji, że nie ma żadnego tabu. Ludzie przekraczają prawa przyrody; zasady życia społecznego są kwestionowane, elity rządzące kryty­kowane. Ważnym rysem świadomości globalnej jest przejście od triumfalizmu do tragizmu; wzrastają zagrożenia ekologiczne, zasoby materialne, np. bogactwa ziemi, są marnowane i ulegają wyczerpaniu.

W związku z tym żywo rysuje się konieczność globalnych rozwiązań, so­lidarności ogólnoludzkiej, traktowanie innych grup, narodów jako równych zgodnie z zasadą miłości bliźniego.

Grzegorczyk stwierdza dobitnie: ?Obowiązkiem naszym jest bronić in­nych od nędzy i rozpaczy”. Według autora ?Nie jest ważne samo istnienie, ale jego jakość”. Zycie ma sens, gdy realizuje się zasady braterstwa i gdy dokonuje się moralnych wyborów i przejawia postawy mo­ralne, gdyż kult siły i przemoc zastępuje się filozofią pojednania. Autor do­chodzi do konkluzji ?Prawo, równość i miłość bliźniego w swej konsekwen­cji występuje więc przeciwko pokojowi opartemu na sile. Chrześcijaństwo stanowi przeto w obecnej sytuacji element ryzyka dla ziemskiego bytu ludzkości. W tym ryzyku wyraża się właśnie istotny moment transcenden­cji chrześcijańskiej”.