Świadomość humanistyczna Fromma

Erich Fromm, wybitny psycholog o orientacji neopsychoanalitycznej, w książce ?Men for himself” (1971) wyodrębnia etykę autorytarną i etykę humanistyczną.

W etyce autorytarnej ustala się w oparciu o prawo lub normy obyczajo­we, co jest dobre, a co jest złe, zabezpieczając przy tym interesy osób lub grup tworzących prawo, a nie interesy osób uzależnionych politycznie lub ekonomicznie. Twórca norm jest autorytetem, osobom podległym normom odmawia się zdolności rozróżniania dobra i zła. W obawie przed karami i w lęku przed autorytetem twórcy norm, powinni oni bez oporu przestrze­gać norm. Rozwój moralno-społeczny dziecka oparty jest, według Fromma, na mechanizmach etyki autorytarnej. Dziecko uczy się rozróżniać dobro od zła na podstawie ocen i sądów rodziców i osób znaczących, np. nauczycieli, jest akceptowane i nagradzane za przestrzeganie norm moralnych, a dezaprobowane i karane za ich przekraczanie.

Etyka humanistyczna opiera się na zasadzie, że najważniejsza jest po­myślność i rozwój jednostki, że dobro łączy się ściśle z tym, co poprawia jej szczęście i samorealizację. Miarą ?wszech rzeczy” jest człowiek, etyka hu­manistyczna akceptuje indywidualne kryteria ocen co dobre i złe, a więc jest antropocentryczna. Etyka ta nie gloryfikuje wszakże egoizmu i narcy­zmu, uznaje bowiem, że pomyślność i rozwój człowieka są ściśle zespolone z życiem społecznym i solidarnością z innymi ludźmi. Miłość bliźniego jest immanentnie związana z naturą człowieka.

Świadomość humanistyczna jest wewnętrznym głosem człowieka odno­szącym się do jakości jego życia, sukcesów i niepowodzeń w sztuce życia. Dotyczy ona całej osoby i zawiera zarówno składniki poznawcze i emocjo­nalne. Fromm pisze, że świadomość humanistyczna jest ?To głos naszego prawdziwego ja powodujący nas do bycia sobą, do życia twórczego, rozwija­nia się pełnego i harmonijnego, czyli nawołujący nas do stawania się tym, kim potencjalnie jesteśmy…”.

Świadomość humanistyczna zawiera zasady, do których człowiek sam doszedł w wyniku własnych doświadczeń. Stoi ona na straży naszych auten­tycznych potrzeb, integralności i jest wyrazem troski o siebie, o swój twór­czy rozwój. Twórcze życie stymuluje świadomość humanistyczną. Zycie nieautentyczne, konformistyczne tłumi tę świadomość, stąd wielu ludzi nie potrafi usłyszeć głosu swej świadomości humanistycznej. Niepokój, poczu­cie winy, złe samopoczucie stanowi reakcję na lekceważenie głosu naszej świadomości.

Świadomość humanistyczna nierzadko współwystępuje ze świadomo­ścią autorytarną. Świadomość autorytarna może rodzić poczucie winy, pod­czas gdy faktycznym źródłem tego poczucia jest świadomość humanistycz­na. Niektóre normy, np. nie zabijaj, miłuj bliźniego, funkcjonują w obrębie obu typów świadomości. Oba typy też wyrastają na podstawie norm kulturowo-społecznych i zasad religijno-filozoficznych ku którym, jak pisze Fromm, ?musi się kierować świadomość każdej jednostki, jeśli nie ma za­miaru zaczynać wszystkiego od początku”.