Realizm psychologiczny

Odrębny typ realizmu dotyczy zachowań ludzkich, ich motywów, prze­żyć wewnętrznych i prawidłowości występujących w tych zakresach. Pro­blemami tymi naukowo zajmuje się psychologia, niemniej literatura, szcze­gólnie ta wyższego pułapu, oświetla i penetruje te problemy ujmując je w języku fikcji literackiej i w sposób artystyczny, a więc zorientowany na wywołanie przeżyć estetycznych. Twórczość takich pisarzy, jak Dostojew­ski, Rolland, du Gard, Mann, Grass, Bellów, świadczy dobitnie, że literatu­ra spełnia nie tylko funkcje estetyczne, ale i poznawcze. Prof. S. Ossowski w swym dziele ?U podstaw estetyki” (por. Dzieła t. 1 1966) przyjmował, że w naukach humanistycznych nie można negować wartości poznawczej dzieł sztuki i że należy wykorzystać je jako jedno ze źródeł wiedzy o świecie i człowieku.

Na szczególną uwagę w poznawaniu świata i życia psychicznego zasłu­gują dzienniki pisarzy. W związku ze swoją wnikliwością, stałą orientacją na poznawanie rzeczywistości, ludzi i siebie są oni predystynowani do rejestro­wania w sposób mniej lub bardziej systematyczny własnych spostrzeżeń, emocji, nastrojów i postaw. Dziennik według Łapińskiego (1985) jest młodszy od autobiografii i powieści. Spełnia on różne funkcje, m.in. pogłę­bia samoświadomość, podnosi poczucie tożsamości, separuje od zgiełkliwe­go świata, ułatwia autoanalizę i retrospekcję. Istnieją różne typy dziennika, dziennik refleksyjny (np. Gombrowicz), dziennik intymny (np. Nałkowska, Dąbrowska), dziennik wydarzeń (np. Putrament).

Można przyjąć, że dziennik pisarza jest bardzo bliski życiu zarówno we­wnętrznemu, jak i zewnętrznemu i że w przeciwieństwie do powieści, ope­rującej najczęściej fikcją literacką, ukazuje oczywiście w sposób subiektyw­ny żywe tętno życia, jego dynamikę, sprzeczne nurty, zmienność sytuacji życiowej, przypływ i odpływ nadziei, oczekiwań, lęków i niepokojów.