Osobowość podnosząca

Interpersonalna teoria osobowości wyodrębnia trzy typy zachowań spo­łecznych interpersonalnych: zachowania podnoszące, wymienne i obniżają­ce. Zachowania podnoszące mają na celu dobro, rozwój innych ludzi, grup, spełniają funkcję konstruktywną pod względem moralnym i społecznym. Do zachowań podnoszących należy, np. pomoc materialna, moralna, wspar­cie społeczne, uczenie kogoś. Zachowania wymienne polegają na dawaniu, np. świadczeń materialnych, pomocy, akceptacji w warunkach otrzymywa­nia ekwiwalentów ze strony innych ludzi, otoczenia. Do zachowań wymien­nych należą należą takie czynności, jak rewanż, kompromis, dialog, handel. Zachowania wymienne pod względem moralnym i społecznym są na ogół neutralne, jakkolwiek upowszechnienie ich w społeczeństwie może grozić merkantylizacją kultury i osłabieniem więzi społecznych. Zachowania ob­niżające mają na celu uszczuplenie sił partnera, blokowanie jego działań i inicjatywy i potrzeb, utrudnianie rozwoju. Do zachowań obniżających na­leży karanie, obrażanie, dyskredytowanie, dominowanie, agresja. Zachowa­nia obniżające pod względem moralnym i społecznym pełnią funkcje nega­tywną; wywołują one konflikty, dezorganizują stosunki międzyludzkie i dezintegrują społeczeństwo.

Poniżej skoncentrujemy uwagę na zachowaniach podnoszących i ich psychologicznych uwarunkowaniach, gdyż zachowania te można zakwalifi­kować jako moralne w tym znaczeniu, o jakim pisał Tischner, Grzegorczyk, a częściowo również i Fromm. Zachowania podnoszące są determinowane przez trzy ściśle ze sobą powiązane układy ja; mianowicie przez ja podsta­wowe, ja funkcjonalne i ja aksjologiczne.

Ja podstawowe obejmuje uformowane w dzieciństwie, często w sposób nieuświadomiony, oczekiwania, nastawienia, standardy. Dziecko akcepto­wane bezwarunkowo przez rodziców, nagradzane za zachowania, życzliwe, uspołecznione, naśladujące pozytywne zachowania rodziców i osób znaczą­cych nabywa standardy, nastawienia, postawy sprzyjające zachowaniu pro­społecznemu. Pozytywne ja podstawowe obejmuje zarówno nabyte wzory i normy zewnętrzne, jak i zindywidualizowane, specyficzne, pozytywne standardy, np. w stosunku do osób chorych, zwierząt. O osobnikach, którzy mają pozytywne ja, mówi się, że mają dobroć, życzliwość we krwi. Możli­we, że źródła dobrej woli, o której pisał Tischner, znajdują się w ja podsta­wowym.

Ja funkcjonalne, ściśle związane z ja podstawowym, obejmuje obraz własnej osoby i poczucie własnej wartości. Na podstawie własnych do­świadczeń w różnego typu dziedzinach, np. w nauce, pod wpływem ocen otoczenia, kształtuje się u dziecka obraz własny i poczucie własnej warto­ści. Pozytywny obraz własnej osoby i poczucie własnej wartości sprzyjają ?odciążeniu” się od siebie, koncentrację na potrzebach innych ludzi i po­maganiu im.

Ja aksjologiczne zawiera akceptowane przez jednostkę wartości, wzory osobowe skupiające się w ja idealnym. Akceptowane wartości stanowią oso­biste standardy normatywne, o których znany psycholog amerykański S. Schwartz pisze, że są ?subiektywnie doświadczone w postaci uczucia oso­bistego zobowiązania”. Standardy powyższe mogą mieć charakter ogólny, np. w postaci pomagania słabszym lub specyficzny, np. w postaci opieko­wania się dziećmi, chorymi. Standardy łączące się z ja funkcjonalnym, a więc z myśleniem o sobie jako o określonej osobie, np. krwiodawcy, opie­kunce dzieci, stymulujące zachowania pozytywne w większym stopniu są związane z realizacją treści określonej normy niż z jej formą.

Uwagi końcowe

Nietrudno zauważyć, że naszkicowany wyżej obraz człowieka o osobo­wości podnoszącej ujmuje syntetycznie mechanizmy poznawcze oraz emo­cjonalne i motywacyjne zachowań prospołecznych, etycznych. W obrazie tym mieszczą się wartości etyczne normatywne opisane przez Grzegorczy­ka, Fromma i Tischnera. Cechy braterstwa, równości, które wysuwa na plan pierwszy Grzegorczyk, mieszczą się w ja aksjologicznym. Psychologicznym źródłem miłości bliźniego może być pozytywne wyrównanie postaw emo­cjonalnych z rodzicami (szerzej na ten temat Zaborowski 1976) oraz poczu­cie własnej wartości i dodatnia samoocena.

Samoświadomość humanistyczna Fromma tworzy się na podłożu pozy­tywnego ja funkcjonalnego, samoakceptacji i poczucia własnej wartości oraz w oparciu o związane z nimi wzory osobowe i indywidualne plany i aspiracje. Dobrą wolę, dzielność moralną, poczucie obowiązku ekspono­wane na pierwszy plan przez Tischnera można lokalizować, jak wspomnie­liśmy, w ja pierwotnym oraz ja aksjologicznym.

Nie ulega wątpliwości, że osobowość podnosząca stanowi specyficzną, nie dość często w naszej konsumpcyjnej kulturze spotykaną organizację psychiczną i że w codziennym życiu mamy do czynienia na ogół z zachowa­niami wymiennymi i nierzadko obniżającymi. Ze względu na temat nie charakteryzowaliśmy powyżej osobowości wymiennej i obniżającej; mecha­nizmy psychiczne tych typów funkcjonują również w obrębie ja podstawo­wego, funkcjonalnego i aksjologicznego, mają wszakże inne treści, np. kal­kulację, ostrożność, nieufność, wrogość.

Osobowość podnosząca stanowi organizację psychiczną, która może odegrać doniosłą rolę w humanizacji życia społecznego w warunkach two­rzenia gospodarki rynkowej. Aktualnie priorytety ekonomiczne dominują nad zasadami socjalnymi i opiekuńczymi państwa. W tych warunkach idee braterstwa i równości, wzajemnej pomocy i pojednania – dzięki jednostkom o osobowości podnoszącej mogą się wcielać w życie i, jak pisze J. Tischner, umacniać innych w dobroci ich woli.