Monolog wewnętrzny

Monolog wewnętrzny stanowi technikę pisarską bliską realnym przeży­ciom wewnętrznym ludzi i jest on nowym zjawiskiem w prozie XX w. Jego pierwowzór stanowią monologi w Ulissesie Joyca, który ukazał się w 1922 r.

Założenia monologu wewnętrznego sprecyzował E. Dujardin w 1931 r. opierając się na materiale empirycznym swej własnej powieści pt. ?Waw­rzyny już ścięto”. Monolog wewnętrzny polega na werbalizacji własnych przeżyć, to jest myśli, uczuć, pragnień, bez udziału drugiej osoby. Narrato­rem i słuchaczem jest sama jednostka.

W psychologii terminem mowy wewnętrznej posługiwał się m.in. Wygotski (1971), który w artykule ?Myśl i słowo” podkreśla wieloznaczność tego terminu. Wygotski pisze, że początkowo traktowano mowę wewnętrz­ną jako pamięć werbalną. Wiersz np. można recytować, ale można go repro­dukować tylko w wyobraźni. ?Wówczas – pisze Wygotski – mowa wewnętrz­na różni się od zewnętrznej. Tak samo jak wyobrażenie przedmiotu od re­alnego przedmiotu”. Drugie znaczenie terminu mowa wewnętrzna według Wygotskiego łączy się ze skróceniem aktu mowy i z mową bezgłośną, nie­mą. W trzecim znaczeniu mowa wewnętrzna stanowi to co poprzedza motoryczny akt mówienia. Wygotski podkreśla, że ?Poprawne zrozumienie mowy wewnętrznej powinno przyjąć jako punkt wyjścia to, że mowa we­wnętrzna jest strukturą o specyficznej naturze psychologicznej, jest szcze­gólnym rodzajem czynności mowy o zupełnie specyficznych właściwo­ściach, którego stosunek do innych postaci czynności mowy jest bardzo zło­żony”. Wygotski stwierdza, że ?Mowa wewnętrzna jest mową dla siebie. Mowa zewnętrzna jest mową dla innych”. Mowa zewnętrzna jest procesem przekształcania myśli w słowa, jest materializacją i obiektywiza­cją myśli. Mowa wewnętrzna jest procesem o kierunku przeciwnym, idą­cym od zewnątrz do wewnątrz, ?procesem wyparowywania mowy w myśl”. Wygotski sformułował ważną hipotezę teoretyczną sprzeczną z koncepcjami Piageta, że mowa egocentryczna dziecka stanowi etap po­przedzający rozwój mowy wewnętrznej.

Nie ulega wątpliwości, że metoda mowy wewnętrznej, którą posługują się pisarze, spełnia inne funkcje i może mieć odmienną strukturę niż mo­wa wewnętrzna analizowana przez psychologów. Niemniej jednak istnieją tu wyraźne zbieżności polegające na subiektywności, intymności i ulotno­ści przeżyć, myśli i emocji nie werbalizowanych zewnętrznie. Przeżycia te mogą mieć duży walor poznawczy w procesie badania samoświadomości i mechanizmów regulacji zachowania.

Teoretycy literatury wyodrębniają dwie formy monologu wewnętrzne­go: a) monolog bezpośredni, polegający na wypowiedzi jednostki w pierw­szej osobie; b) monolog pośredni, łączący się z osobą narratora, który mowę wewnętrzną bohatera relacjonuje w trzeciej osobie, lub mowie pozornie za­leżnej.

Ogólnie biorąc monolog wewnętrzny powieściowy, bazujący na badanej przez psychologię mowie wewnętrznej, przybliża nas do realnych przeżyć człowieka dostępnych introspekcyjnie tylko jemu samemu. Poprzez od­tworzenie tego monologu powieść dostarcza psychologom, socjologom inte­resującego materiału, który jakkolwiek nie powstaje w ściśle kontrolowa­nych warunkach i nie ma przeznaczenia wyłącznie poznawczego, może do­starczyć ważnych sugestii i hipotez badawczych tym bardziej, iż jest włą­czony w określone konteksty sytuacyjne i środowiskowe.