Analiza porównawcza

Przedstawione wyżej szkicowo koncepcje etyczne Grzegorczyka, From­ma i Tischnera są zbieżne w istotnych treściach normatywnych. Grzegor­czyk optuje za realizacją zasady ogólnoludzkiego braterstwa i pojednania i obroną ludzi słabszych od nędzy i rozpaczy. Tischner lansuje ideę dobrej woli i bezkompromisowości etycznej. Koncepcja Grzegorczyka wydaje się być bardziej globalna i ekologiczna, koncepcja Tischnera – personalna i aktywistyczna. Etyczne opcje Fromma są indywidualistyczne i perfekcjonistyczne, jakkolwiek w ich założeniach uwzględniany jest, oprócz starań o własny rozwój i samorealizację, motyw solidarności i miłości bliźniego.

Różnice między analizowanymi koncepcjami wynikają z wyjściowych założeń. Koncepcja Fromma reprezentuje ujęcie dopatrujące się źródeł i uzasadnień moralności w indywidualnych sądach i oceanach i własnej świadomości nie powiązanej z określoną religią i ideologią, podczas gdy Grzegorczyk i Tischner wychodzą z założeń religii chrześcijańskiej nakazu­jącej miłość bliźniego i służbę Bogu. Grzegorczyk i Fromm nie poświęcają większej uwagi środkom realizacji założeń etycznych i konkretnym zacho­waniom człowieka, podczas gdy Tischner akcentuje potrzebę liczenia się z rzeczywistością i bezkompromisowością w walce ze złem. Etyka Grzegor­czyka i Fromma jest bardziej etyką przekonań i świadomości, podczas gdy etyka Tischnera odwołuje się do mechanizmów motywacyjno-emocjonalnych i postaw związanych z dobrą wolą i poczuciem obowiązku.

Etyka Tischnera wydaje się być bliższa koncepcjom współczesnej psy­chologii społecznej i psychologii osobowości. W psychologii tej dużo uwagi poświęca się zachowaniom prospołecznym, humanitarnym, etycznym.

Psycholodzy w przeciwieństwie do etyków nie zajmują się tym, jak po­winno wyglądać zachowanie społeczne, etyczne, z jakimi motywami winno się ono łączyć, lecz badają realne postawy i motywy oraz sytuacje wywołu­jące zachowania prospołeczne. Bada się wpływ norm społecznych (np. nor­my społecznej odpowiedzialności, sprawiedliwości), nagród, kar na zacho­wania społeczne, analizuje się takie emocje i motywy, jak empatia, nastrój, poczucie odpowiedzialności, zobowiązania.

W nowszych pracach dużo uwagi poświęca się procesom poznawczym, schematom, samoocenie, strukturze ja. Wybitny badacz zachowań prospo­łecznych J. Reykowski w książce ?Motywacje, postawy prospołeczne a oso­bowość” (1989) pisze o różnych formach organizacji osobowości prospołecz­nej.Oprócz indywidualistycznej struktury ja, która oddziałuje na czynności prospołeczne w związku z antycypacją korzyści osobistych występują inne formy organizacji osobowości, w których pojawia się ?włączenie wyodręb­nionego, autonomicznego ?ja” w większą całość – powiązanie go z innymi strukturami tak, aby człowiek nie tracąc autonomii był w stanie traktować inne obiekty społeczne jako wartości, a więc jako byty, które mają być chro­nione i rozwijane”. Autor traktuje tego rodzaju system wewnętrzny jako układ poznawczy i określa go terminem sieci poznawczej. Podkreśla ?taka forma organizacji sieci poznawczej może powstać i upowszechnić się wte­dy, gdy życie społeczne stworzy odpowiednie po temu warunki”.

Można mieć istotne zastrzeżenia czy sama struktura poznawcza i obraz własnej osoby mogą być czynnikami wystarczającymi i sprawczymi różnego typu zachowań prospołecznych w sposób trwały w różnych sytuacjach i wa­runkach. Zgodnie z koncepcją Tischnera dzielność moralna wymaga zarów­no zmysłu rzeczywistości, jak i dobrej woli i wewnętrznego poczucia obo­wiązku, a więc oprócz mechanizmów poznawczych również czynników na­tury emocjonalnej i motywacyjnej. Tego rodzaju założenia wymagają holi­stycznego podejścia do problematyki zachowań prospołecznych i skonstru­owania koncepcji systemowej. Taką koncepcję może stanowić interperso­nalny model osobowości wyodrębniający trzy typy osobowości: osobowość podnoszącą, wymienną i obniżającą (szerzej na ten temat Zaborowski 1980).