Pojęcia, koncepcja

Zastosowania modelu

  1. Przedstawiony wyżej model życia ma różne implikacje w zakresie przewidywania przyszłych zachowań jednostki i przebiegu jej życia. Prze­widywanie w oparciu o cechy osobowości nie jest na ogół skuteczne za wy­jątkiem zmiennych dotyczących inteligencji i zdolności. W naszym modelu uwzględniliśmy zarówno cechy osobowościowe jak i fizyczne oraz pełnione role. Zwiększa to w pewnym stopniu skutecz­ność przewidywania, jednak można przyjąć, że różne formy zachowań mo­gą być w większym stopniu uwarunkowane sytuacyjnie (np. potrzeba do­minacji, osiągnięć) oraz że cechy psychiczne i fizyczne mogą ulegać zmia­nom. Należy więc uwzględnić w prognozie sytuacje, warunki, w których funkcjonuje jednostka i dostrzegać ich interakcję z cechami psychicznymi, fizycznymi i rolami jednostki. Ściślejsze prognozy można uzyskać przez uwzględnienie zmiennych fenomenologicznych, a więc racji własnych, ce­lów, zadań i wzorów osobowych, struktury samoświadomości oraz mechani­zmów często nieuświadomionych typu samorealizacyjnego, a więc scena­riuszy życiowych, wykorzystania potencjału życiowego i bilansów życio­wych. A więc prognoza przebiegu życia jest problemem wielce złożonym, który wymaga operowania różnego typu zmiennymi, m.in. typu fenomeno­logicznego i zmiennymi samorealizacyjnymi. Znajomość tych ostatnich mo­że ułatwić prognozę w warunkach zmian ekonomicznych, społecznych. Np. w Polsce po r. 1989 pewien procent populacji wziął ?sprawy w swoje ręce” i odniósł sukcesy materialne; nie ulega wątpliwości, że osobnicy tego typu potrafili w większym stopniu niż inni wykorzystać swój potencjał życiowy i że zapewne już w poprzednim okresie przejawiali pewne zaczątkowe sce­nariusze aktywności i ryzyka, które z braku odpowiednich swobód ekono­micznych nie były w pełni skuteczne.
  2. Przebieg życia zależy nie tylko od parametrów strukturalnych, np. struktury fizycznej, struktury osobowości, lecz również od linii życiowej określanej przez cele, zadania, a szczególnie od stopnia realizacji własnego potencjału życiowego. W społeczeństwie jest w różnych zakresach dużo miejsc, pozycji wyższych do zajęcia. Np. w XX w. powstała literatura faktu (reportaże krajowe, zagraniczne), literatura science fiction, literatura poli­tyczna itp. Śledząc kariery pisarskie Kapuścińskiego, Lema, Miłosza może­my stwierdzić, że dysponując zdolnościami literackimi, pracowitością, nad­to wyczuwając koniunkturę na określone rodzaje twórczości potrafili wyko­rzystać i zrealizować swój potencjał życiowy. Np. Kapuściński odkrył m.in. przed czytelnikiem światowym kulisy absolutnej władzy Hajle Sellasje – ostatniego cesarza abisyńskiego. Jego książka znalazła liczne rzesze odbior­ców w różnych krajach, bo była świetnie napisana pod względem literac­kim, lecz równocześnie ukazywała mechanizm autokratycznej władzy, kon­formizm współpracowników i dworzan i przepaść między rządzącymi a rzą­dzonymi i zniewolenie tych drugich. Oczywiście wyjazdy autora do Afryki często były ryzykowne, wymagały dobrej kondycji fizycznej (Kapuściński przez miesiąc np. leżał nieprzytomny w hotelu), jednak upór, wytrwałość i talent przyniosły mu sukces światowy. Droga życiowa pisarza jest drogą wytężonej pracy, rozwoju talentu i stopniowego wzrostu twórczych osią­gnięć literackich.
  3. Zadaniem psychologa jest w oparciu o materiał biograficzny, wypo­wiedzi jednostki o jej życiu, celach, problemowych ewentualnie na podsta­wie wyników specjalistycznych badań, np. inwentarzy osobowych, określić istotne fazy życia, a szczególnie wydobyć węzłowe tematy wyrastające na podłożu struktury osobowości, ról, czynników fenomenologicznych i samo- realizacyjnych, w tym scenariuszy życiowych. Życie każdego człowieka ma specyficzną tematykę, której może ona sam sobie wyraźnie nie uświada­miać. Centralnym tematem życiowym może być ciężka praca zawodowa, dom rodzinny, wychowanie dzieci, lub samotność, praca naukowa, szukanie osoby bliskiej, lub intensywna praca w prywatnym biznesie, robienie ma­jątku. Oczywiście są inne tematy bardziej subtelne, ukryte, które trudno rozszyfrować w prostej formule, gdyż wymagają integracji różnych ujęć, np. psychologii rozwoju człowieka, psychologii społecznej, socjologii stratyfika­cji, psychoanalizy.

Rozszyfrowanie tematu i podporządkowanych mu scenariuszy życio­wych wymaga uchwycenia czynników fenomenologicznych, a więc tego, jak jednostka subiektywnie definiuje przebieg swego życia, główne warto­ści i cele, jak strukturalizuje się jej samoświadomość i skonfrontowanie tych czynników z realnym przebiegiem życia i realizacją potencjału życiowego.

  1. W. Mc Kinley Runyan (1992) podkreśla, że ocena wpływu doświad­czeń z okresu dziecięcego na osobowość i zachowanie osoby dorosłej jest jednym z najbardziej skomplikowanych problemów psychobiograficznych. W modelu naszym uwzględniając osobowość jako ważny wyznacznik struk­tury przebiegu życia przyjęliśmy, że tworzenie i rozwój osobowości w okre­sie dziecięctwa i młodości nie może być pominięty i zaniedbany. Osobo­wość zmienia się w ciągu całego życia, ale zmiany te bazują na wcześniej­szych doświadczeniach jednostki. Oczywiście chodzi tu o właściwości i me­chanizmy kluczowe w rozwoju osobowości, a nie o cechy i postawy peryfe­ryjne (np. postawy wobec innych narodowości, czy określonych religii). Spośród cech osobowościowych szczególną rolę w determinacji zachowań w wieku dojrzałym odgrywa struktura ja. W skonstruowanym w r. 1991 mo­delu struktury ja wyodrębniliśmy ja pierwotne, formowane głównie przez relacje jednostki z rodzicami (przyjęcie, obojętność, odrzucenie) oraz przez metody wychowawcze (demokratyczne, liberalne, autokratyczne). Tak więc samoocena jednostki, jej postawy emocjonalne do siebie będące składnikiem ja funkcjonalnego wyrastają na podłożu ja pierwotnego, a na podłożu tych dwóch struktur kształtuje się szczególnie w okresie dojrzewa­nia ja aksjologiczne, to jest system norm, wzorów osobowych i wartości ak­ceptowanych przez jednostkę. Struktura ja może oczywiście być modyfiko­wana przez doświadczenia w okresie wieku dojrzałego. Trudno wszakże przyjąć, że doświadczenia te jednoznacznie i niezależnie kształtują osobo­wość i samoistnie determinują przebieg życia. Ten punkt widzenia szerzej rozwinąłem w psychobiografii Lecha Wałęsy (1995), w której szczególnie wyeksponowałem wpływy dzieciństwa i struktury ja na przebieg życia i lo­sy prezydenta.

e. Model funkcjonowania życia ma ewidentne, rozległe zastosowania praktyczne. Nie miejsce tu na ich szerszą ekspozycję. R. May podkreśla istotne znaczenie w rozwiązywaniu problemów terapeutycznych świado­mości egzystencjalnej. Jest to szerokie pojęcie, dość mgliste i nieostre. Dys­ponując zarysowaną wyżej aparaturą pojęciową zamiast świadomości egzy­stencjalnej można posługiwać się pojęciem własnego miejsca życiowego, potencjału, bilansu, stylu. Ludzie, a tym bardziej pacjenci mogą doskonalić swoją samoświadomość, głębiej wnikać w mechanizmy swego życia i rozu­mieć indywidualny los, gdy rozszyfrują własne tematy życiowe (często z po­mocą psychologa), gdy zastanowią się nad bilansem i miejscem życiowym, gdy próbują zrozumieć czy miejsce, jakie aktualnie zajmują, jest właściwe, adekwatne, czy zasługują na nie i swój los itp.

Model funkcjonowania życia

Uwagi wstępne

Problemy, czy życiem ludzkim rządzą określone prawidłowości, jakiego rodzaju są one czy socjologiczne, psychologiczne, biologiczne, jakie znacze­nie mają wydarzenia zewnętrzne i doświadczenia subiektywne – żywo inte­resują ludzi przeciętnych jak i uczonych. Ci drudzy usiłują dokonać określonych konceptualizacji przebiegu życia, wykryć w nim istotne mechani­zmy i odpowiedzieć ogólnie na pytanie ?jak funkcjonuje życie”.

Poniżej przedstawimy wstępny projekt modelu funkcjonowania życia, wychodząc z założenia, że model ten powinien mieć charakter globalny, a więc uwzględniać różnorodne czynniki i mechanizmy, różne poziomy funkcjonowania życia wychodząc m.in. poza obręb konceptualizacji z za­kresu psychologii społecznej, jak i psychologii osobowości.

Istotne składniki modelu

Powstaje ważne pytanie, jakie są istotne składniki, parametry wpływa­jące na przebieg życia, na jakim poziomie one funkcjonują i w jakich rela­cjach pozostają. W modelu naszym uwzględnimy składniki występujące u osób w wieku dojrzałym (powyżej 18 roku życia).

Istotną rolę w determinacji przebiegu życia odgrywa czynnik biologicz- no-fizyczny, czynnik osobowościowy i społeczno zewnętrzny.

Jednostka zawsze posiada określoną strukturę fizyczną, zdrowotną, apa- rycyjną. Oto X, 30 1. mężczyzna jest człowiekiem zdrowym, wysokim, sil­nym, o atrakcyjnej aparycji, Y również 30- letni jest człowiekiem chorowi­tym (sprawy wieńcowe), łatwo męczącym się, niskim, o słabym słuchu. Upraszczając, ludzi można podzielić na zdrowych, chorowitych i chorych. Stan zdrowia i aparycja i związane z nim samopoczucie wywiera silny wpływ na losy życiowe jednostki.

Osobowość stanowi indywidualną strukturę właściwości, potrzeb, po­staw wpływających na przeżycia wewnętrzne i zachowanie jednostki. Istot­nymi składnikami osobowości są temperament, zdolności, układ potrzeb, system wartości, struktura ja, schematy. Szczególną rolę integrującą przeży­cia jednostki, jej potrzeby i dążenia odgrywa samoświadomość, która nie tylko obejmuje osobowość i zachowanie, lecz również wydarzenia, warun­ki, itp.

Jednostka w różnych grupach, kręgach posiada określoną pozycję i peł­ni różne role np. rolę ojca, przełożonego, działacza społecznego, itp.

Czynniki biologiczne, osobowościowe i role wzajemnie na siebie od­działują, np. słabe zdrowie może obniżać samoocenę i pozycję prestiżową, a postawa perfekcjonistyczna może stymulować dbanie o zdrowie, spraw­ność fizyczną i aparycję i podnosić status społeczny.

Jednostka żyje i funkcjonuje w określonym środowisku zewnętrznym (np. geograficznym) kulturowo-społecznym, w którym przynależy do róż­nych grup większych, mniejszych, np. rodziny, kręgu koleżeńskiego, ze­społu pracowniczego. Funkcjonowanie psychologiczne i społeczne jednost­ki, jej aspiracje, wartości może określać w dużym stopniu rodzina, a szczególnie rodzice. Ich postawy wobec dzieci, styl wychowawczy, poziom mo­ralny i kulturalny istotnie oddziałują na rozwój osobowości jednostki. Śro­dowisko oddziałuje również na funkcjonowanie potrzeb, aspiracje, procesy samorealizacyjne i miejsce życiowe.

Częstym zjawiskiem zarówno w USA jak i w Polsce jest wpływ wy­kształcenia ojca na karierę edukacyjną i pracę syna. Np. w USA około 6% populacji wykazało następujący przebieg życia: niewykwalifikowany ojciec – wykształcenie podstawowe syna – niewykwalifikowana praca (por. Runy- an 1992 str. 109-110).

Czynniki biologiczne, osobowościowe i społeczne należą do względnie trwałych i stabilnych warunków. Oczywiście w warunkach szybkich zmian politycznych, społecznych, np. rewolucji, transformacji ustrojowej, również czynniki te podlegają zmianom i dynamizacji. Można je określić mianem czynników strukturalno-obiektywnych.

Inną grupę czynników stanowią czynniki konstelacyjno-fenomenologiczne związane z tym, jak jednostka określa swoje racje, własne cele, pla­ny, zadania, wzory osobowe i standardy.

Człowiek jest istotą, która nadaje określone znaczenie swym działa­niom, okresom lub etapom życiowym, lub całemu życiu. Nadawanie zna­czenia odbywa się często na podstawie akceptowanych wartości. System akceptowanych wartości – powiązanych z określonymi uzasadnieniami – na­zwaliśmy mianem racji własnej (por. Zaborowski 1980). Mogą być racje ogólne, generalne, np. służba i pomoc ludziom, lub racje cząstkowe, np. po­moc ubogim, lub osobom uzależnionym.

Racje własne łączą się często z określonymi planami, zadaniami. Jed­nostka dysponująca ogólną racją własną często przekształca ją w zestaw bar­dziej skonkretyzowanych celów, planów i zadań. Np. racja pomocy huma­nitarnej przekształca się w zapisanie się do Stowarzyszenia Brata Alberta i przygotowywanie posiłków dla ubogich.

W ścisłym związku z racjami własnymi i planami funkcjonują indywidu­alne wzory osobowe i standardy. Wzór osobowy stanowi układ właściwości pozytywnie ocenianych, które jednostka pragnęłaby posiadać; standard ży­ciowy stanowi natomiast preferowany sposób życia. Np. osobnik o humani­tarnej racji własnej akceptuje wzór osobowy zbliżony do postaci matki Te­resy z Kalkuty i standard życia ubogiego, pełnego zaangażowania i poświę­cenia dla ubogich.

W wyniku stałej interakcji czynników strukturalnych i konstelacyjno- fenomenologicznych tworzą się i funkcjonują określone scenariusze, pro­blemy i style życiowe, oraz realizacja potencjału życiowego. Czynniki te można określić mianem samorealizacyjnych.

Jednostka na podłożu swej osobowości, sumy ról, warunków społecz­nych wytwarza specyficzne konstelacje fenomenologiczne, których efek­tem są specyficzne scenariusze i style życiowe. Scenariusze są faktami obiektywno-subiektywnymi, polegają one na strukturalizowaniu swego ży­cia w określone układy celów, racji, wiodących stylów. W życiu Sartre’a i Si­mone de Beauvoir elementami scenariuszy i stylów była twórczość, zainte­resowania społeczne i seks. W życiu alkoholika głównym składnikiem sce­nariusza i głównym stylem są libacje, pijący koledzy, szukanie pieniędzy na alkohol. Z innych znanych scenariuszy i stylów można wymienić: scena­riusz uwodziciela, skąpca, przywódcy, społecznika (scenariusze te eksplo­atowała literatura).

Jednostka zawsze dysponuje określonym potencjałem życiowym, to jest zasobami, np. intelektualnymi, umiejętnościami, siłą fizyczną, środkami materialnymi, znajomościami. Zasoby te może w różnym stopniu zależnie m.in. od racji własnej, standardów, scenariuszy wykorzystywać i realizować. Nierzadko zdolne jednostki, wykształcone, z ?dobrych” rodzin marnują swoje zasoby.

Miejsce życiowe jest efektem różnorodnych czynników strukturalnych, konstelacyjno-fenomenologicznych i samorealizacyjnych.

Wykorzystanie potencjału życiowego na podłożu własnych celów i sce­nariuszy łączy się z określonym bilansem, to jest oceną własnych powodzeń i niepowodzeń w skali różnych okresów życiowych lub w skali całego życia.

Przedstawione wyżej czynniki, struktury, warunki, stają się treścią sa­moświadomości jednostki. Mogą to być treści wewnętrzne, np. myśli, emo­cje, pragnienia i treści zewnętrzne, np. zachowanie, stosunki społeczne. Treści te są przetwarzane za pomocą czterech form: indywidualnej, obron­nej, zewnętrznej i refleksyjnej. Forma indywidualna łączy się z przetwarza­niem na podstawie struktury ja, w sposób personalny, emocjonalny, forma obronna – funkcjonuje na podłożu lęku, zagrożenia, forma zewnętrzna ce­chuje się przetwarzaniem informacji w sposób opisowy, zobiektywizowany, a forma refleksyjna – w sposób abstrakcyjny, symboliczny.

Można przyjąć, że jednostki, które czynniki te włączają do treści we­wnętrznych, a więc internalizują i przetwarzają za pomocą formy indywidu­alnej, upodmiotawiają swoje życie, co łączy się z bogatszymi, zróżnicowany­mi przeżyciami wewnętrznymi, a nierzadko również z rozterkami i konflik­tami. Życie dla nich jest zindywidualizowanym stanem psychicznym obfi­tującym w zmienne i złożone myśli, uczucia, wątpliwości i wahania.

Przeciwnie życie jest przeżywane u osobników, którzy różne wydarze­nia, własne działania, stosunki plasują w treściach zewnętrznych i przetwa­rzają je w sposób zewnętrzny. Uprzedmiotawiają oni życie, jego przebieg,
traktują swój los nierzadko apersonalnie (np., gdy spotka ich niepowodze­nie, obiektywizują je mówiąc ?samo życie”).

Osobnicy przetwarzający wydarzenia życiowe w sposób obronny często przeżywają zagrożenia, są pesymistami, lub są bierni, bądź zachowują się agresywnie i są nieprzystosowani.

Jednostki funkcjonujące na podłożu samoświadomości refleksyjnej traktują życie abstrakcyjnie, jako proces bądź biologiczny, społeczny, psy­chologiczny, historyczny, stale analizują przyczyny i skutki różnych sytu­acji, wydarzeń, porównują swój los z losem innych ludzi.

Zarysowane wyżej czynniki i procesy wpływające na przebieg życia two­rzą różne modele równowagi między jednostką a światem. Głębsze rozszy­frowanie tych modeli pozwala określić ważniejsze tematy życiowe funkcjo­nujące w różnych okresach życia, lub w całym życiu. Tematy życiowe (któ­rych odzwierciedleniem są np. w powieści wątki) oznaczają istotne proble­my subiektywno-obiektywne jednostki, których rozwiązywanie wpływa na określony rozwój osobowości w związku z tym na przebieg i jakość życia.

Walory teorii

Wartość teorii polega m.in. na tym, jaki zakres faktów i wykrytych w ba­daniach zależności potrafi wyjaśnić czy potrafi ona integrować wiele zależ­ności z różnych dziedzin, czy potrafi wyjaśnić zjawiska, które podważały dotychczasowe teorie oraz czy umożliwia predykcję nowych zależności i faktów nierzadko sprzecznych z dotychczasową wiedzą. Poniżej postara­my się szkicowo rozpatrzeć ważniejsze zastosowania teorii treści i form sa­moświadomości (skrótowo teorii CF).

a. W Journal of Personality w 1987 r. toczyła się ważna dyskusja na te­mat samoświadomości prywatnej i publicznej. W dyskusji wzięli udział czo­łowi przedstawiciele problematyki samoświadomości Wicklund, Gollwitzer, Carver, Scheier, Fenigstein. Wicklund i Gollwitzer kwestionowali za­sadność wprowadzenia kategorii samoświadomości publicznej twierdząc, że jest ona tożsamą ze społeczną zależnością. Inni dyskutanci bronili słuszno­ści wyodrębnienia kategorii samoświadomości publicznej. Problem powyż­szy łatwo rozstrzygnąć dokonując klasyfikacji pytań w inwentarzu SCS

w oparciu o teorię CF. Poniżej zamieszczamy oddzielnie klasyfikację pytań dotyczących samoświadomości prywatnej (tabela 2) i publicznej (tabela 3).

Formy Treści
wewnętrzne zewnętrzne
Indywidualna 1, 3, 5, 7, 13, 15  
Obronna    
Zewnętrzna (13), (15), 20, 22 2, 18
Refleksyjna Cl), 9 2, 18

Klasyfikacja pytań dotyczących samoświadomości prywatnej

 

 

Uwaga: W nawiasach znajdują się numery pytań, które mogą być włączone do innych pytań

TABELA 2

Formy Treści
wewnętrzne zewnętrzne
Indywidualna    
Obronna (19)  
Zewnętrzna 11 6, 14, (19)
Refleksyjna   2, 8, 17,21

Klasyfikacja pytań dotyczących samoświadomości prywatnej

 

 

TABELA 3

Tabele wskazują, że pod względem treści i form samoświadomość pry­watna i samoświadomość publiczna nie są jednorodne, szczególnie w tej drugiej w treściach zewnętrznych występują forma obronna i forma ze­wnętrzna.

W badaniach eksperymentalnych nad funkcjonowaniem samoświado­mości publicznej występuje pomieszanie treści zewnętrznej z formą ze­wnętrzną i indywidualną; pod tym względem na uwagę zasługują badania Fenigsteina (1984), w których pewne fragmenty badań graniczą z ujęciami tautologicznymi (szerzej na ten temat Zaborowski 1996).

Reasumując nie można zrezygnować z kategorii samoświadomości pry­watnej i publicznej, co sugeruje Wicklund; należy uwzględnić istotne tre­ści tych pojęć i ?wyczyścić” je opierając się na teorii CF.

Należy skonstruować nowe narzędzia do badania samoświadomości wy­ciągając praktyczne, badawcze wnioski z teorii CF. W skali samoświadomo­ści O-Z (1989) uwzględniono cztery formy: indywidualną, obronną, ze­wnętrzną i refleksyjną; można wszakże pójść jeszcze dalej i skonstruować skalę do badania ośmiu typów samoświadomości.

  1. Atrybucja. Atrybucja była przedmiotem wielu badań, w których ma­nipulowano podniesieniem samoświadomości. Teoria Wicklunda zawiodła przy wyjaśnieniu wyników badań; przypomnijmy, że autor ten twierdził, że autokoncentracja wyzwala tendencję do nasilania odpowiedzialności jed­nostki. Autokoncentracja wywołuje większą trafność w procesie atrybucyjnym (por. Ellis Holmes 1982). W szeregu badań (np. Cohena i innych 1985) stwierdzono odmawianie odpowiedzialności za skutki swego zachowania. W tych badaniach, w których stwierdzono wpływ autokoncentracji na pod­niesienie odpowiedzialności odwoływano się do fikcyjnych sytuacji.

Teoria CF umożliwia trafne wyjaśnienie powyżej wykrytych zależności. Zależnie od typu wywołanej samoświadomości atrybucja może przebiegać w różnych kierunkach. I tak w warunkach, w których operowano fikcyjny­mi sytuacjami, atrybucja łączyła się z podniesieniem odpowiedzialności, gdyż wystąpiła tu samoświadomość refleksyjna. Odmawianie odpowie­dzialności pojawia się w realnych sytuacjach życiowych wyzwalających sa­moświadomość obronną. Podstawowy błąd atrybucyjny związany z przece­nianiem wpływu sytuacji na własne zachowanie może wystąpić w warun­kach aktywizacji samoświadomości indywidualnej; predykcje te łatwo zwe­ryfikować eksperymentalnie.

  1. Konformizm. Duval i Wicklund (1962) wysunęli hipotezę, że auto­koncentracja nasila konformizm. Szereg badań potwierdziło tę hipotezę. Wyodrębnienie samoświadomości prywatnej i publicznej umożliwia uści­ślenie tej zależności w tym kierunku, że bardziej niż samoświadomość pry­watna, samoświadomość publiczna sprzyja nasileniu konformizmu. Gib­bons (1990) starał się ograniczyć proces konformizmu do sytuacji, gdy opi­nie grupy są trafne, a opinie jednostki nietrafne oraz do warunków, gdy w grę wchodzą opinie o mniejszym znaczeniu.

W oparciu o teorię CF można stwierdzić, że zjawisko konformizmu do­tyczy treści zewnętrznych; chodzi o zachowanie jednostki związane z przy­stosowaniem do norm i opinii grupowych. Treści zewnętrzne zaktywizowa­ne pod wpływem autokoncentracji mogą być przetwarzane w sposób indy­widualny, zewnętrzny i refleksyjny. W sytuacji przetworzenia treści w spo­sób zewnętrzny konformizm ulega nasileniu, w warunkach, gdy treści ze­wnętrzne są przetwarzone w sposób indywidualny, lub obronny może poja­wić się konflikt wewnętrzny, którego rozwiązanie będzie zależało m.in. do siły, znaczenia standardu indywidualnego i społecznego. Forma obronna może wywołać mechanizmy obronne, np. reakcje formatywne, racjonaliza­cję, projekcję, a więc z jednej strony pozorny konformizm, lub zachowania unikowe, wycofanie, lub agresję.

d. Dysonans. U podstaw teorii dysonansu leży założenie, że tylko uświa­domienie sobie sprzeczności między dwoma lub kilkoma sądami ogólnie między elementami poznawczymi rodzi napięcie, które może być zreduko­wane przez uzgodnienie elementów, zmianę jednego z nich. Aronson (1968) uściślił teorię dysonansu sugerując, że jest on najsilniejszy, gdy ob­raz własnej osoby jest zagrożony. Twierdzenie Aronsona prowadzi nas do problemu funkcjonowania różnych typów dysonansów. Teoria CF dostar­cza użytecznego narzędzia do klasyfikacji, opisu i analizy różnych typów dysonansu. Np. inną postać i różne efekty może mieć dysonans między są­dami: ?palę papierosy” – ?palenie szkodzi” wówczas, gdy sądy te będą wy­stępowały w różnych typach samoświadomości. Silny dysonans zgodnie z predykcjami teorii CF wystąpi na poziomie samoświadomości indywidu­alnej i obronnej, słabszy w obrębie samoświadomości zewnętrznej i reflek­syjnej.

Psycholodzy społeczni dużo uwagi poświęcili dysonansowi typu 4-1 (np. manipulując wysokimi karami, podnosili atrakcyjność zabawki dla dzieci – Freedman 1965). W badaniach nad niedostatecznym uzasadnieniem wła­snego postępowania (Aronson, Carlsmith 1959) pojawia się zbliżenie po­staw do emitowanego zachowania. Ten typ dysonansu ma postać prze­kształceń 6-1-5. Występuje tu zmiana zarówno treści jak i formy samoświa­domości w procesie redukcji dysonansu.

c. Zachowanie prospołeczne. W badaniach nad wpływem samoświado­mości na zachowanie prospołeczne, pomocne osiągano niejednolite wyniki, w niektórych badaniach stwierdzono tę zależność, w innych nie. Z teorii Wicklunda (1975) wynika, że w warunkach autokoncentracji nasila się roz­bieżność między aktualnym zachowaniem a odnośnymi standardami jed­nostki, w związku z czym pojawia się motywacja zachowań zgodnie z tymi standardem. Gibbons i Wicklund (1982) wykryli, że występuje pod wpły­wem autokoncentracji tendencja do pomocy osobom, które realnie jej po­trzebują. W innych badaniach, np. Berkowitza (1970, 1987), stwierdzono, że samoświadomość wywołuje tendencję do zajmowania się swymi proble­mami i utrudnia udzielenie innym pomocy.

Nie trudno ustalić, że w tym drugim przypadku wystąpiła samoświado­mość obronna związana z lękiem, która hamuje zachowania prospołeczne. W tych badaniach, w których wystąpiły pod wpływem autokoncentracji za­chowania prospołeczne, pojawiła się samoświadomość indywidualna, lub refleksyjna uwyraźniająca wzory i standardy prospołeczne. W przyszłych badaniach można ustalić, jakie funkcje spełnia podniesienie samoświado­mości zewnętrznej, jaki jest mechanizm wpływu samooceny, empatii i na­stroju i samoświadomości. Np. w nowych badaniach Berkowitza (1994) ustalono, że pozytywny nastrój powiązany z autokoncentracją stymuluje za­chowania pomocne.

Uwagi końcowe

Teoria CF, jak wynika z dotychczasowych rozważań, stanowi nową pro­pozycję konceptualizacji złożonych problemów samoświadomości. Ujęcie wyżej przedstawione ma charakter holistyczny i operuje kategorią samo­świadomości o bogatszej treści i szerszym zakresie niż kategoria autokoncentracji. Samoświadomość w teorii CF ujmowana jest jako dynamiczny proces, w którym występuje stała reorganizacja treści i form i interakcja róż­nych treści i form. W toku tej interakcji mogą występować różne konflikty, dysonanse, eliminowanie treści i form przez wiodące myśli i schematy łą­czące się z powstawaniem samoświadomości ograniczonej, tunelowej. Pro­blemy te graniczą z psychologią humanistyczną, egzystencjalną, kliniczną. Sądzę, że teoria CF ma ewidentne, związki z modelami samoświadomości w tych kierunkach i dyscyplinach.

Teoria CF ma rozległe implikacje i zastosowania w dziedzinie motywa­cji, emocji, tożsamości, struktury ja, stosunków międzyludzkich, wsparcia społecznego. Implikacje te zostały szczegółowo oświetlone w dwóch pra­cach autora: ?Psychospołeczne problemy samoświadomości” i ?Współcze­sne problemy psychologii społecznej i psychologii osobowości”. Zastosowa­nia w psychologi życia przedstawione są w książce obecnej. Rozległość za­stosowań teorii CF, jej metodologiczne i heurystyczne znaczenie dla pro­gresywnych programów badawczych w wielu obszarach psychologii spra­wia, że może ona być traktowana jako ogólna teoria psychologiczna, (por. Zaborowski 1996). Na koniec uwaga natury osobistej – zainteresowanie ży­ciem wewnętrznym i samoświadomością człowieka zawdzięczam mojemu nauczycielowi – wybitnemu psychologowi introspekcyjnemu prof. Mieczy­sławowi Kreutżowi.

Ogólne prawidłowości

Samoświadomość stanowi najwyższą instancję życia psychicznego i oso­bowości regulującą zarówno integrację wewnętrzną jak i przystosowanie do świata zewnętrznego, a szczególnie świata społecznego. Samoświadomość nie jest instancją samodzielną, lecz bazuje na określonych strukturach bio­logicznych i psychologicznych; na temperamencie, potrzebach, postawach, wartościach, a szczególnie na strukturze ja. Nieprawidłowe struktury, np. niezaspokojone potrzeby, aspołeczne wartości, negatywna samoocena, upo­śledzają funkcjonowanie samoświadomości, staje się ona uboga treściowo, jednostronna, obronna, zamknięta. Utrudniona jest w tych warunkach ade­kwatna samoocena, wgląd we własne przeżycia, skuteczna samoregulacja i samorealizacja.

Samoświadomość jest dynamicznym procesem, w którym zmieniają się treści i formy przechodząc sukcesywnie w różne układy, w których treści i formy podmiotowe (a więc treści wewnętrzne i formy indywidualna i obronna) mogą się równoważyć z treściami i formami przedmiotowymi (a więc treściami zewnętrznymi i formami zewnętrzną i refleksyjną). Brak równowagi między treściami i formami podmiotowymi i przedmiotowymi może zaburzać funkcjonowanie osobowości, m.in. pamięci, myślenia, po­trzeb, postaw, a w skrajnych przypadkach wywoływać procesy nerwicowe, a nawet psychotyczne. Np. schizofrenia w tym ujęciu polega na autonomi­zacji treści wewnętrznych, recesji form, szczególnie formy indywidualnej i zewnętrznej i tworzeniu silnych barier między treściami wewnętrznymi a zewnętrznymi, (por. porównaj ?Samoświadomościową koncepcję shizofrenii” Zaborowski 1996).

Istnieją indywidualne różnice między ludźmi związane ze specyficzny­mi układami treści i form samoświadomości. Np. alkoholicy żyją głównie treściami związanymi z alkoholem, to znaczy ucieczką od przykrych prze­żyć za pomocą konsumpcji alkoholu i wykazują wysoki poziom samoświa­domości obronnej, indywidualnej i niski poziom samoświadomości reflek­syjnej (Kwapisz, Zaborowski 1995). Narkomani mają podobną strukturę sa­moświadomości przy większej samoświadomości refleksyjnej. Poeci, pisa­rze nastawieni są na autoobserwację i autoanalizę i przejawiają wysoki po­ziom samoświadomości indywidualnej i refleksyjnej.

Z wielu badań przeprowadzonych w ramach teorii Wicklunda (1975), Carvera (1979) wynika wniosek, że autokoncentracja wywołana, np. za po­mocą lustra, magnetofonu, magnetowidu, poprzez obserwację jednostki przez otoczenie społeczne wywołuje samokrytycyzm, zmiany w przeży­ciach wewnętrznych i zachowaniu, które ogólnie biorąc uwydatniają roz­bieżności między standardami tzw. poprawności (np. ja-idealnym, opinią większości, zachowaniem inteligentnym przy rozwiązywaniu zadań) a sta­nem realnym. W pierwszej wersji teorii Wicklunda (1975) przyjmowano, że częściej w wyniku stwierdzonej rozbieżności pojawiają się stany emocjonal­ne negatywne. Tę hipotezę Carver i inni zakwestionowali; przyjęli oni, że emocje negatywne nie pojawiają się wówczas, gdy jednostka ma możność poradzenia sobie ze wspomnianą rozbieżnością.

W związku z tym, że teoria Wicklunda nie potrafiła rozwiązać wielu pro­blemów w zakresie samoświadomości, np. atrybucyjnych, emocjonalnych, w zakresie zachowań prospołecznych (por. dyskusję w Journal of Persona­lity 1987), można przyjąć, że autokoncentracja działa wielokierunkowo za­leżnie od tego, jaki typ samoświadomości wywołuje. I tak według Carvera (1977) autokoncentracja nasilała takie emocje, jak lubienie, odraza, depre­sję, pobudzenie. Były to w naszej teorii stany wewnętrzne przetworzone w sposób indywidualny (typ 1). Awersyjność autokoncentracji występuje wówczas, gdy pojawia się samoświadomość obronna (typ 3, 4). W badaniach Duvala, Wicklunda (1972) i Wicklunda Gibbonsa (1982) unikanie bodźców symbolizujących własną osobę pojawiło się, gdy o.b. otrzymała w warun­kach autokoncentracji negatywną informację o sobie.

Samoświadomość aktualna jest procesem pozostającym pod silnym wpływem sytuacji i warunków społecznych i stosunków międzyludzkich. Ważnym mechanizmem w procesie funkcjonowania samoświadomości są cele i zadania realizowane przez jednostkę oraz postawa wobec czasu.

Człowiek realizując cele i zadania stale adaptuje się do warunków, osią­gając pewne cele konstruuje inne, gdy natrafi na trudności zmienia środki i formy zachowania lub rezygnuje. W każdym okresie człowiek ma coś do zrobienia, załatwienia, ciągle przenika go troska o pewne sprawy i zadania; pisał o tym obszernie Heidegger.

Cele, zadania, warunki, w jakich człowiek funkcjonuje, stanowią skład­niki jego samoświadomości aktualnej. Samoświadomość ta funkcjonuje nierzadko na zasadzie uwagi, myślenia, wyobrażania, przeżywania emocji w sposób ?tunelowy”. Każdy jest w określonych odcinkach czasowych wpuszczany w jakiś tunel. Dopiero jakieś silniejsze przeżycie poznawczo- emocjonalne może wywołać przekształcenie samoświadomości aktualnej i wytrącić jednostki ze stanu świadomości tunelowej. Na tej zasadzie funk­cjonuje m.in. psychoterapia, szczególnie typu kognitywnego, treningi inter­personalne, programowanie neurolingwistyczne itp.

Funkcje

Trudno w aktualnym, stanie wiedzy rozstrzygnąć problem, czym jest sa­moświadomość, czy jest to odrębna struktura psychiczna tak jak pamięć, myślenie, czy jest to mechanizm globalny, oparty na pamięci, uwadze, wy­obraźni, myśleniu, czy też samoświadomość – co lansuje Neisser (1978) – jest tylko cechą przeżyć wewnętrznych.

Niezależnie od rozstrzygnięcia tych problemów można przyjąć, że sa­moświadomość pełni ważne funkcje w życiu psychicznym i zachowaniu człowieka.

a. Samoświadomość odgrywa rolę polaryzującą, uwydatniającą określone przeżycia, stany wewnętrzne i standardy jednostki. Funkcja ta rozmaicie przedstawia się w obrębie poszczególnych form. W toku kodowania treści w sposób indywidualny nasilenie samoświadomości sprzyja uwydatnieniu indywidualnych potrzeb, postaw, ich związku z zachowaniem i stosunkami z innymi ludźmi. Przy przetwarzaniu treści w sposób zewnętrzny ekspozy­cji ulegają normy, standardy społeczne. Kodowanie informacji w sposób obronny uwyraźnia zagrożenia, lęki jednostki. W toku przetwarzania reflek­syjnego funkcje regulujące zachowanie uzyskują uogólnienia, symboliczne ujęcia. Funkcje polaryzujące samoświadomość stwierdzono w wielu bada­niach opartych na teorii Wicklunda (1975), Carvera (1979). Na przykład stwierdzono, że w warunkach autokoncentracji nasila się konformizm (Du­val 1983) lub podnosi się efektywność wykonywania zadań (Brockner 1974).

  1. Samoświadomość spełnia funkcje integrujące, selekcjonujące, uzgad­niające różne informacje związane z własną osobą. Np. jednostka, która pra­gnie osiągnąć ważne cele, a nie czuje się najlepiej, może zaniedbać infor­macje o złym samopoczuciu lub osłabić je, w sytuacji, gdy zadania są mniej ważne, jednostka może większą uwagę poświęcić ochronie zdrowia. Samo­świadomość może ułatwić adekwatną selekcję informacji, uniezależnienie się od niektórych danych, np. społecznych i eksponowanie innych, np. wła­snych preferencji.
  2. Samoświadomość dotyczy nie tylko aktualnych sytuacji i przeżyć jed­nostki. Człowiek może powracać myślą, wyobrażeniami do przeszłości, uświadamiać sobie przebieg własnego życia, jego trudności, błędy, osią­gnięcia, oraz planować swoje przyszłe zadania, cele, wyobrażać sobie swoje życie w przyszłości. Funkcje związane z własnym życiem można określić mianem retrospekcyjno-sterujących. Funkcje te zawierają również w sobie elementy korektywne optymalizujące, dzięki którym jednostka może zmieniać swoje zachowanie, środki tak, aby działać zgodnie z akceptowany­mi wartościami i ja idealnym.

Związki treści z formami

Człowiek przeżywa aktualnie i przeżywał w toku swego życia różne tre­ści wewnętrzne i zewnętrzne. Pewne treści, które w warunkach normal­nych funkcjonują w obrębie treści wewnętrznych, np. myśli, emocje, pra­gnienia, mogą przekształcić się w treści zewnętrzne. Może być też odwrot­nie, treści zewnętrzne mogą przekształcać się w treści wewnętrzne. I tak jednostka może przeżywając złość starać się rozładować ją atakując żonę, która spóźniła się z obiadem, w innych warunkach, gdy żona zwróciła jej uwagę, że nie dba o czystość w domu, może przeżywać niechęć do żony.

Ogólnie biorąc treści wewnętrzne i zewnętrzne funkcjonują w ścisłym związku z formami, za pomocą których są przetwarzane, a więc formą indy­widualną, obronną, refleksyjną. Związki te przedstawia tabela 1.

Formy Treści
wewnętrzne zewnętrzne
Indywidualna 1 2
Obronna 3 4
Zewnętrzna 5 6
Refleksyjna 7 8

Model związków treści samoświadomości z formami

TABELA 1

 

 

Dla ilustracji omówimy trzy typy samoświadomości.

Samoświadomość indywidualna wewnętrzna (typ 1). Jednostka prze­twarza treści wewnętrzne, np. uczucia, pragnienia, na podstawie struktury ja, egocentrycznie, ?na gorąco”. Na przykład intensywnie pragnie zdobyć nagrodę w konkursie naukowym.

Samoświadomość obronna zewnętrzna (typ 4). Osobnik przetwarza tre­ści zewnętrzne, np. swoje zachowania, stosunki społeczne, na podłożu lęku. I tak wracając do poprzedniego przykładu: osobnik biorący udział w kon­kursie obawia się przegranej ze swoim rywalem.

Samoświadomość refleksyjna zewnętrzna (typ 8). Osobnik przetwarza treści wewnętrzne, np. myśli, pragnienia, w sposób uogólniony, symbolicz­ny. Na przykład uświadamia sobie, że w sytuacjach konkursowych dozna­wał często uczuć kratycznych, to znaczy uczuć mocy, dominacji.

Ludzie różnią się między sobą zarówno treściami, jakimi żyją, jak i for­mami przetwarzania ich.

Ze względu na treści można wyodrębnić osoby, u których dominują tre­ści wewnętrzne i osoby, u których przeważają treści zewnętrzne. Podział ten pokrywa się z grubsza z podziałem Junga na introwertyków i ekstrawer­tyków. indywiduacja (termin Junga) polega na dominacji treści wewnętrz­nych nad zewnętrznymi. A. Gałdowa (1995) stwierdza: ?Człowiek musi w pewnym sensie odejść od świata zewnętrznego, ku własnemu wnętrzu, aby móc następnie ku temu światłu powrócić, ale już z dojrzałym do niego stosunkiem”.

Pod względem treściowym można wyróżnić ludzi o dominujących tre­ściach rodzinnych, zawodowych, społecznych (działacze społeczni), poli­tycznych, naukowych, estetycznych. Podział zbliżony jest do typologii form życiowych Sprangera.

Treści, jak wspomnieliśmy, zawsze są przetwarzane przez określone for­my. Ludzie różnią się między sobą tym, jaki poziom w skali intensywności mają u nich cztery formy, jaka jest ich kompozycja, trwałość w czasie. Do badania form samoświadomości skonstruowano 80-pytaniową skalę. Jej trafność i rzetelność okazały się wystarczające. Korelacje między formami na podstawie badań w 72 grupie nauczycieli i studentów przedstawiają się następująco.

Najsilniejsza korelacja wystąpiła między samoświadomością indywidu­alną i samoświadomością obronną (0.51, p<0.001) . Te formy mają charak­ter podmiotowy, personalny. Wyższe korelacje wystąpiły nadto między sa­moświadomością indywidualną i zewnętrzną a samoświadomością reflek­syjną, co wskazuje na integrującą funkcję tej ostatniej. Słabsze korelacje między samoświadomością obronną i refleksyjną (0.20, p<0.05) i samoświa­domością indywidualną i zewnętrzną (0.24, p<0.01) świadczą o ich przeciw­stawnym, biegunowym charakterze.

Wysoki poziom określonej formy samoświadomości świadczy o tenden­cji do kodowania różnych treści za pomocą tej formy. Na przykład wysoki poziom samoświadomości obronnej świadczy o przetwarzaniu różnych tre­ści, np. planów, emocji, pragnień, stosunków interpersonalnych na podłożu lęku. Niski poziom określonej formy wskazuje, że nie wpływa ona na spe­cyficzne przetwarzanie treści.

U ludzi ze względu na określone doświadczenia poznawcze, emocjonal­ne, społeczne występują określone skojarzenia między treściami a formami. Na przykład u dzieci odrzuconych treści interpersonalne kodowane są obronnie, co może utrzymać się przez całe życie.

K. Gerlach i J. Gmochowska w pracy magisterskiej pt. ?Treści i formy samoświadomości studenta V roku IPSiR przedstawiły wyniki badań, w których brało udział 40 studentów (w tym 16 mężczyzn). Badania wyka­zały, że w samoświadomości studentów dominuje forma refleksyjna i indy­widualna. Wśród treści samoświadomości wiodącą rolę odgrywa rodzina i zdrowie, na dalszym planie znalazła się religia. Studenci o wysokiej sa­moświadomości obronnej za najbardziej ważne dla siebie uznali treści ro­dzinne, kulturę i sprawy materialne. Za pomocą formy indywidualnej naj­częściej przetwarzane były treści związane z prestiżem zawodowym, samo­realizacją, seksem i pracą dyplomową.

Samoświadomości dyspozycyjnej można przeciwstawić samoświadomo­ścią aktualną; pojęcie to oznacza specyficzny układ treści i form w określo­nym odcinku czasowym. Na przykład inną samoświadomość aktualną ma student przed trudnym egzaminem, a inną po dobrze zdanym egzaminie. W samoświadomości aktualnej istnieją określone ramy, układy, w których treści się mieszczą; wśród treści istnieją treści wiodące, pierwszoplanowe i treści peryferyjne, konstelacyjne.

Samoświadomość aktualna generowana jest przez interakcję warunków zewnętrznych, szczególnie społecznych, z osobowością. Ważny wpływ na samoświadomość aktualną i jej funkcjonowanie wywiera struktura ja. Nie wszystkie elementy ja są reprezentowane w samoświadomości. Te elemen­ty, które uformowały się w dzieciństwie i nie zostały zwerbalizowane, np. na skutek lęku nie znajdują wyrazu w aktualnej samoświadomości. Pod wpływem psychoterapii samoświadomość aktualna ulega przekształce­niom, powiększają się jej treści, wśród których mogą pojawić się myśli, emocje wyparte w dzieciństwie.

Samoświadomość aktualna może być mniej lub bardziej ustrukturalizowana, zorganizowana i jednolita. Konflikty i dysonanse między różnymi tre­ściami i formami dezintegrują samoświadomość aktualną, co znajduje wy­raz w rozchwianiu emocjonalnym i motywacyjnym i w zachowaniu patolo­gicznym, np. nerwicowym, typu border line itp. Między treściami i forma­mi mogą tworzyć się bariery utrudniające integrację treści i form. Samo­świadomość aktualna jednolita ułatwia samopoznanie, samokontrolę, ade­kwatne rozumienie świata i własnej egzystencji, bycie sobą i samorealiza­cję. W wielu wierszach laureatki Nobla W. Szymborskiej występuje wnikli­wa samoświadomość aktualna; krytyk St. Barańczak pisze w tym wypadku o realiźmie chwili.

Formy

Treści wewnętrzne i zewnętrzne mogą być kodowane i przetwarzane w różnorodny sposób, w różnej formie. Na przykład mogę żyć swoją zawi­ścią, stale przeżuwać ją i trawić, mogę jako obserwator przyglądać się jej, mogę zastanawiać się, dlaczego tak zazdroszczę partnerowi, a nie komu in­nemu itp.

Uwzględniając dwa ortogonalne wymiary stanowiące continuum, a mia­nowicie wymiar indywidualno-społeczny i wymiar konkretno-abstrakcyjny otrzymujemy cztery formy samoświadomości: samoświadomość indywidu­alną, społeczną, obronną i refleksyjną.

Poniżej scharakteryzujemy te formy.

a) Samoświadomość indywidualna łączy się z emocjonalnym, egocen­trycznym kodowaniem i przetwarzaniem informacji i własnej osobie. W procesie funkcjonowania samoświadomości indywidualnej aktywizują się osobiste standardy, struktura ja, występuje odnoszenie informacji do własnej osoby (por. Hull-Levy 1981). Koncentracja na własnej osobie ma charakter podmiotowy; jej skutkiem są atrybucje osobiste (Duval 1976), przeżywanie silnych emocji (Scheier Carver 1982), intensyfikacja pamięci i wyobraźni osobistej (Kuiper Rogers, 1979), zaangażowanie personalne w działalność (Deci 1980).

Samoświadomość obronna polega na kodowaniu i przetwarzaniu infor­macji o sobie na podłożu lęku, niepokoju. Lęk wywołuje zawężenie pola świadomości, zmniejsza się otwartość na nowe informacje, pojawiają się sta­ny perseweracji negatywnych myśli i wyobrażeń. Racjonalne, abstrakcyjne myślenie ustępuje miejsca myśleniu konkretno-obrazowemu z cechami sztywności, egocentryzmu. Samoświadomości obronnej towarzyszą obniżo­na samoocena, zmienność nastrojów, skłonność do depresji. Samoświado­mość obronna łączy się z silnymi mechanizmami obronnymi, np. racjonali­zacją, projekcją, represją.

Samoświadomość zewnętrzna występuje wówczas, gdy jednostka prze­twarza informacje o sobie w sposób opisowy, zobiektywizowany, uspołecz­niony. Jednostka staje się dla siebie przedmiotem percepcji i poznania. W procesie samooceny i oceny otoczenia, innych ludzi dominują standardy i normy społeczne. Standardy te mogą dotyczyć walorów zdrowotnych, so­matycznych, zawodowych, społecznych, w związku z tym można mówić o samoświadomości zdrowotnej, profesjonalnej, klasowej. Wyraźniejsze uświadomienie sobie norm i standardów społecznych sprzyja nasileniu mo­tywacji społecznej, skłonności do konformizmu, pozytywnej publicznej au­toprezentacji (por. Baumeister 1982).

Samoświadomość refleksyjna polega na przetwarzaniu informacji we­wnętrznych i zewnętrznych o własnej osobie w sposób ogólny, symbolicz­ny. Samoświadomość ta integruje różne informacje, m.in. poprzez konfron­tację własnych potrzeb, postaw, aspiracji z normami i wartościami społecz­nymi. Silny wpływ na funkcjonowanie samoświadomości refleksyjnej wy­wiera sprawiedliwość wewnętrzna (por. Zaborowski 1986). Samoświado­mość refleksyjna może dotyczyć różnych fragmentów własnej osoby, lub całości osobowości i egzystencji własnej. Tego typu samoświadomość moż­na określić mianem samoświadomości egzystencjalnej. Funkcjonowanie sa­moświadomości refleksyjnej łączy się często z aktywizacją wartości akcep­towanych przez jednostkę, co uruchamia procesy samowiedzy, samooceny i samokontroli. Samoświadomość refleksyjna sprzyja umacnianiu tożsamo­ści, autonomii i podmiotowości.

Treści

Samoświadomość ma charakter intencjonalny i koncentruje się na okre­ślonych przedmiotach, to jest treściach. Treścią samoświadomości mogą być myśli, sądy, wyobrażenia, emocje, pragnienia, plany, zachowania jed­nostki, jej stosunki społeczne, pełnione role.

Treści samoświadomości charakteryzują następujące cechy:

a)   Treści są stale obecne, stanowią ?trwałą obecność”. Wybitny filozof Derrida pisał, że cogito jest ?obecnością podmiotu dla samego siebie w świadomości lub uczuciu”. Jest to obecność podmiotowa, rozlana. Obec­ność ta ulega redukcji, gdy jednostka percepuje siebie przedmiotowo, gdy podlega depersonalizacji, np. w stanach depresji, schizofrenii.

b)   Samoświadomość jest tylko własnością ?pierwszej osoby”. Ja sam tyl­ko mam dostęp do niej, a nie mój przyjaciel. Samoświadomość ma więc cha­rakter indywidualny i subiektywny. Subiektywność samoświadomości jest efektem specyficznej struktury organizmu, m.in. temperamentu, osobowo­ści, a szczególnie struktury ja. Ten sam bodziec, np. tortury fizyczne, naga­nę, zwolnienie z pracy, każdy człowiek odbiera w sposób indywidualny i subiektywny.

Treścią samoświadomości mogą być różne zjawiska, zewnętrzne, zacho­wania własne i partnerów, stosunki międzyludzkie, własne myśli, sądy, emocje. Treści te można segregować według różnych zasad.

Heurystyczne znaczenie ma podział treści na wewnętrzne i zewnętrzne. Treści wewnętrzne różnią się od zewnętrznych tym, że percepowane są in­dywidualnie, przez ?pierwszą osobę” i introspekcyjnie. Treści wewnętrzne obejmują myśli, sądy, emocje, wyobrażenia, pragnienia, decyzje, np. o mo­im uczuciu zazdrości do J. wiem tylko ja sam, inni mogą się domyślać na podstawie mojego zachowania, ale na pewno nie wiedzą, jakie uczucia ży­wię do J.

Treści zewnętrzne, np. moje zachowanie, stosunki z innymi, pełnione role, skaleczenie, są zjawiskami publicznymi, są percepowane ekstrospekcyjnie i mogą być intersubiektywnie stwierdzenie. Moje częste monity i krytyki partnera J mogę percepować sam, partner J, koledzy.

Znany filozof Armstrong (1990) pisze o świadomości percepcyjnej i świadomości introspekcyjnej. Armstrong stwierdza: ?W percepcji mamy świadomość tego co aktualnie dzieje się w otoczeniu podmiotu, lub jego ciele”. Świadomość introspekcyjna według Armstronga jest to ?percepcja tego co umysłowe. Ta wewnętrzna percepcja jest tradycyjnie nazywana introspekcją lub aktem introspekcji”.

Proces i struktury

W psychologii samoświadomości zbyt mało uwagi poświęcono proble­mom teoretycznym i metodologicznym. Niedostatecznie eksplorowano podstawowy problem samoświadomości, to jest problem procesu, w którym można wyodrębnić treści i formy. Już W. James w ?Podstawach Psycholo­gii” (1890) zajął się strumieniem świadomości traktując go jako proces in­dywidualny, w którym układ poszczególnych elementów jest niepowtarzal­ny. Proces ten ma charakter selektywny, np. w czasie myślenia pewne ele­menty są pomijane, inne utrzymują się przez dłuższy czas. Koncentracja na określonych elementach łączy się z funkcjonowaniem uwagi i woli. James wyodrębnił dwa aspekty ja: ja jako podmiot poznający i ja jako przedmiot poznania. Również Gordon (1968) wyodrębnił dwa aspekty ja. Pisał on, że ja ?jest złożonym procesem ciągłej aktywności interpretacyjnej, subiektyw­nym strumieniem świadomości podmiotu i równolegle strukturą stanowią­cą wypadkową różnych wyobrażeń ja”.

Rozpatrując samoświadomość trzeba uwzględnić zatem aspekty procesualne i strukturalne i starać się rozwiązać problem relacji między podmio­tem i przedmiotem.

Nie ulega wątpliwości, że proces samoświadomościowy funkcjonuje na podłożu osobowości, a więc potrzeb, postaw, a szczególnie struktury ja. Strukturalne czynniki w powiązaniu z warunkami zewnętrznymi wytwarza­ją samoświadomość aktualną.

Teoria treści i form samoświadomości

Uwagi wstępne

Problematyka samoświadomości sytuująca się na granicy psychologii i filozofii jest trudna i złożona. Po przeszło 20 letnich badaniach empirycz­nych jakkolwiek zgromadzono wiele szczegółowych wyników (np. dotyczą­cych wpływu samoświadomości na zachowanie, emocje, motywy, na proces atrybucji, konformizm itd.), podstawowe problemy nie zostały rozwiązane. Żywe dyskusje i polemiki, np. w Journal of Personality (1987) wskazują, że w tym ważnym dla psychologii społecznej i psychologii osobowości obsza­rze nie ma zgody co do treści i zakresu samego pojęcia samoświadomości, typów samoświadomości, metod jej stymulacji, związku samoświadomości z procesami umysłowymi.

Poniżej skoncentrujemy uwagę na kontrowersjach pojęciowych.

Pojęcie samoświadomość jest wieloznaczne. Określenie treści i zakresu pojęcia nie jest oczywiście najważniejszym zadaniem naukowym, ważniej­sze są analizy teoretyczne, metodologiczne, badania empiryczne. Niemniej jednak niewłaściwe określenie tego pojęcia może prowadzić do nieporozu­mień i wywoływać błędne orientacje. Poniżej przedstawimy cztery koncep­cje dotyczące określenia pojęcia samoświadomości występujące w psycho­logii społecznej.

a. Wielu psychologów społecznych utożsamia samoświadomość z kon­centracją uwagi na własnej osobie. Tego rodzaju orientacja łączy się ściśle z operacyjną definicją samoświadomości. W wielu badaniach eksperymen­talnych samoświadomość wywoływano za pomocą lustra, magnetowidu. Wicklund (1975) koncentrację uwagi na własnej osobie określa mianem sa­moświadomości przedmiotowej; łączy się ona z traktowaniem siebie jako przedmiotu poznania. Jednostka koncentruje uwagę na tym aspekcie, któ­ry w danej chwili jest najbardziej znaczący. Samoświadomość z autokoncentracją wiązali też inni psycholodzy, np. Carver, Scheier, Gibbons.

Trzeba zaznaczyć, że autokoncentracja nie wyczerpuje treści kategorii samoświadomości, obok niej mogą występować inne procesy, które łączą się z samoświadomością, np. przetwarzanie informacji o sobie, myślenie re­fleksyjne o sobie.

Autokoncentracja jest zjawiskiem wieloznacznym. Na przykład pod wpływem bólu nogi koncentrują uwagę na nodze i w pewnym zakresie na sobie, gdy myślę o niezdanym egzaminie również koncentruję uwagę na so­bie; nie są to wszakże akty tożsame. Niezdany egzamin odtwarzam z pa­mięci, ujmuję go pośrednio semantycznie i wyobrażeniowo, podczas gdy ból odczuwam bezpośrednio niepojęciowo, ból odczuwa też mój kot, który wszakże nie operuje pojęciami.

  1. Samoświadomość jako proces kodowania i przetwarzania informacji o własnej osobie. Niezależnie od koncentracji uwagi i procesów porównaw­czych mogę przetwarzać różne informacje o własnej osobie. Na przykład mogę przetwarzać informacje o bólu i wracać myślą do kontuzji nogi w cza­sie gry w piłkę nożną, lub przetwarzać informacje o niezdanym egzaminie i winić siebie za słabe przygotowanie. Hull i Levy (1979 ), którzy przepro­wadzili interesujące eksperymenty, by obalić teorię Wicklunda, piszą: ?Z naszej perspektywy samoświadomość odpowiada specyficznej formie procesu kodowania, która ma wpływ na zachowanie niezależnie od koncen­tracji uwagi”. Według Hulla i Levy przetwarzanie informacji o wła­snej osobie występuje przy wykonywaniu określonych zadań, realizacji in­strukcji lub obecności bodźców symbolicznych odnoszących się do ja (self symbolic). Tego typu samoświadomość wywołuje zachowania zbieżne z sy­tuacyjnie określonymi wzorami właściwego zachowania. Kodowanie infor­macji odnoszonych do ja łączy się z wrażliwością na ewaluatywne aspekty tych informacji. W modelu Hulla i Levy’ego ważnym motywem wpływają­cym na zachowanie nie jest motyw dysonansu między aktualnym stanem jednostki a standardami, co eksponował Wicklund, lecz potrzeba pozytyw­nej prezentacji.
  2. Samoświadomość jako proces uogólniania informacji i refleksji o wła­snej osobie. Człowiek dojrzały posiada bogate informacje o własnej osobie; pamięta wiele faktów ze swego życia, ma różne wspomnienia i wyobraże­nia, zdobywa pogłębioną samowiedzę i przejawia samoocenę, uogólnia swo­je zachowania i przeżycia, np. sądzi, że jest introwertykiem i że praca w handlu mu nie odpowiada. Tego typu samoświadomością zajmowali się psycholodzy osobowości, np. Allport oraz psycholodzy humanistyczni, np. Fromm, Rogers. Fromm pisał: ?Świadomość humanistyczna wyraża inte­gralność i zainteresowanie człowieka jego własną egzystencją”. Rogers pod­kreślał: ?Przy przeżywaniu różnych rozbieżności między własnym ja a real­nym doświadczeniem jednostka powinna uświadamiać je sobie nie ucieka­jąc się do mechanizmów obronnych”. Zimbardo w swojej książce pt. ?Nie­śmiałość” krytycznie odniósł się do pojęcia samoświadomości Wicklunda i w rozdziale: ?Zrozumieć siebie” podaje szereg ćwiczeń dotyczących po­znawania siebie pisząc: ?Celem tych wszystkich jest samoświadomość, pierwszy krok ku pozytywnej zmianie… Te ćwiczenia w samoświadomości sporo od nas wymagają, ale mogą też sprawić dużo przyjemności. Ich celem jest po prostu nawiązanie kontaktu ze swoim wewnętrznym ja i tym samym z zwiększenie świadomości ja publicznego, które prezentujemy na ze­wnątrz”. Zaleca na przykład narysowanie siebie, spojrzenie w lustro, wy­obrażenie sobie filmu ze swego życia, sporządzenie listy cech najlepiej opi­sujących jednostkę, opis spędzania czasu.

Specyficzną formą samoświadomości refleksyjnej jest samoświadomość egzystencjalna dotycząca życia i tu teraz jednostki. Tym typem samoświa­domości zajmowali się psychologowie egzystencjalni, np. Binswager, May. Psychologowie ci traktują świadomość swej egzystencji, potencjalności ja­ko warunek rozwiązywania własnych problemów, podjęcia się odpowie­dzialności za swe życie. May (1993) pisze: ?Jak długo jednostka posiada sa­moświadomość i nie jest blokowana przez lęk czy neurotyczne usztywnie­nie, tak długo pozostaje w dynamicznym procesie samoaktualizacji”.